Ιστορία της χαμένης λογοτεχνίας ή Τα βιβλία που δεν θα διαβάσουμε ποτέ

Stuart Kelly, Το βιβλίο των χαμένων βιβλίων, Η ιστορία των σπουδαίων βιβλίων που δε θα διαβάσουμε ποτέ (μτφ. Ρίτα Κολαΐτη), εκδ. Πατάκη, σελ. 636, Απρίλιος 2009

Ο Μπερνάρντο Σοάρες, ένας από τους δεκάδες ετερώνυμους του Φερνάντο Πεσσόα, σημειώνει σε κάποιο σημείο του Βιβλίου της ανησυχίας: «Το παρελθόν μου είναι όσα δεν κατόρθωσα να είμαι» και ο Μισέλ Ουελμπέκ γράφει στο τελευταίο του μυθιστόρημα: «Το εγώ είναι η σύνθεση των αποτυχιών μας». Κάπως έτσι πρέπει να σκέφτεται και ο σκοτσέζος κριτικός λογοτεχνίας Stuart Kelly, μόνο που το δικό του πεδίο είναι τα βιβλία και η δυτική, κατά κύριο λόγο, λογοτεχνία. Έτσι, λοιπόν, στο Βιβλίο των χαμένων βιβλίων, που κυκλοφόρησε στα αγγλικά το 2005 και τώρα μεταφράστηκε και στα ελληνικά, επιχειρεί να αφηγηθεί την ιστορία όλων εκείνων των βιβλίων που (πιθανότατα) ποτέ δεν θα μπορέσουμε να διαβάσουμε είτε γιατί καταστράφηκαν οριστικά είτε γιατί ποτέ δεν γράφτηκαν από τους συγγραφείς που τα σχεδίαζαν. Επιχειρεί δηλαδή να συνθέσει μια ιστορία της απολεσθείσης λογοτεχνίας.

Στην πραγματικότητα ο συγγραφέας των χαμένων βιβλίων κατατάσσει το αντικείμενο της έρευνάς του σε τρεις μεγάλες κατηγορίες. Πρώτα είναι τα βιβλία εκείνα που χάθηκαν στο πέρασμα του χρόνου, όπως τα εβδομήντα τρία από τα ογδόντα έργα του Αισχύλου (του οποίου δηλαδή μόνον επτά τραγωδίες μπορούμε να διαβάσουμε και να παρακολουθήσουμε σήμερα) ή ο Καρδένιο (με υπόθεση παρμένη από τον Δον Κιχώτη) και το Αγάπης αγώνας γόνιμος του Σαίξπηρ ή το δεύτερο μυθιστόρημα που έγραφε η Σύλβια Πλαθ το 1962-63 με τον τίτλο Διπλή έκθεση ή Διπλή λήψη.

Μια άλλη κατηγορία χαμένων για μας βιβλίων περιλαμβάνει τα έργα που οι συγγραφείς τους τα ονειρεύτηκαν, τα σχεδίασαν, ίσως, και, σε κάποιες περιπτώσεις, ξεκίνησαν να τα δουλεύουν, αλλά ποτέ δεν ολοκλήρωσαν τη συγγραφή τους: το Μίλησε, Αμερική (αλλιώς: Πες κι άλλα, Μνήμη) επρόκειτο να είναι ο δεύτερος τόμος της αυτοβιογραφίας του Ναμπόκοφ μετά το Μίλησε, Μνήμη – δεν γράφτηκε όμως ποτέ, όπως δεν γράφτηκε ποτέ και η Σπείρα του Φλομπέρ, «ένα μεγάλο, φανταστικό, μεταφυσικό, αποκαλυπτικό μυθιστόρημα που προέβαλλε την άποψη πως η ευτυχία υπάρχει μόνο στη φαντασία».

Τέλος, στην τρίτη κατηγορία χαμένων έργων που διακρίνει ο Stuart Kelly, περιλαμβάνονται τα βιβλία εκείνα που τα διαβάζουμε μεν και τα συγκαταλέγουμε μάλιστα στις κορυφές του Δυτικού Κανόνα χωρίς όμως να γνωρίζουμε ποια θα ήταν η οριστική μορφή που θα τους έδινε ο συγγραφέας τους αν προλάβαινε ή αν άλλες επιθυμίες και μέριμνες δεν τον οδηγούσαν αλλού: Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες του Μούζιλ, όλα σχεδόν τα έργα του Κάφκα, Οι πεθαμένες ψυχές του Γκόγκολ, το Μπουβάρ και Πεκυσέ του Φλομπέρ, τα Κάντος του Πάουντ, ακόμα και το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο του Προυστ είναι έργα που, ακόμη και αν δεν τα θεωρούμε συντριπτικά ημιτελή, δεν έχουν λάβει ωστόσο την τελική τους μορφή την οποία μόνο να τη φανταζόμαστε μπορούμε.

Ποιο είναι όμως το νόημα της καταγραφής όλων αυτών των χαμένων βιβλίων, που ποτέ δεν θα μπορέσουμε να διαβάσουμε; Μιαν απάντηση στο ερώτημα επιχειρεί να δώσει ο ίδιος ο συγγραφέας: «Το Βιβλίο των χαμένων βιβλίων», σημειώνει στην εισαγωγή του, «είναι μια εναλλακτική ιστορία της λογοτεχνίας, ένας επιτάφιος και ένας θρήνος, μια υποθετική βιβλιοθήκη και μια ελεγεία για αυτό που θα μπορούσε να υπάρχει». Έτσι λοιπόν διαβάζοντας το πρωτότυπο βιβλίο του σκοτσέζου κριτικού μπορούμε απ’ τη μία να ονειρευτούμε αυτό που δεν υπάρχει, να πλάσουμε στη φαντασία μας όπως θέλουμε τα βιβλία που δεν πρόλαβε να γράψει ο Ρέιμοντ Κάρβερ, φερ’ ειπείν, και από την άλλη μπορούμε να εκτιμήσουμε καλύτερα και να χαρούμε περισσότερο τα βιβλία που έχουμε στη βιβλιοθήκη μας και δεν έχουμε παρά να απλώσουμε ανά πάσα στιγμή το χέρι μας για να τα διαβάσουμε.

Υπάρχει όμως ένας ακόμη λόγος για να διαβάσουμε Το βιβλίο των χαμένων βιβλίων· ο συγγραφέας δεν περιορίζεται μόνο στο να αναφέρει τα χαμένα βιβλία των ογδόντα πέντε συγγραφέων με τους οποίους ασχολείται ούτε αρκείται στην απλή αφήγηση της ιστορίας τη μη-ολοκλήρωσής τους, αλλά συνθέτει σε κάθε περίπτωση ένα δοκίμιο για τον καθέναν από αυτούς τους συγγραφείς, άλλοτε λίγο-πολύ πληροφοριακό, κάποτε περισσότερο διεισδυτικό και, συχνά, πρωτότυπο και ερεθιστικό – όπως στην περίπτωση των κεφαλαίων για τον Αισχύλο, για τον Καμόενς, για τον Ρακίνα, για τον Μπάροουζ. Κάθε κεφάλαιο είναι στην ουσία μια πρόσκληση για να αναζητήσουμε και να διαβάσουμε ή να ξαναδιαβάσουμε, ευγνώμονες, τα βιβλία που όντως έγραψε ο εκάστοτε συγγραφέας και διέσωσε ο χρόνος.

Γι’ αυτό θα ήταν ευχής έργο να είχαμε ένα τέτοιο βιβλίο και για τα δικά μας χαμένα βιβλία, μια Ιστορία της χαμένης ελληνικής λογοτεχνίας. Εκεί θα διαβάζαμε για το Ο Καρυωτάκης ακόμη νωπός και τη Γερμανική σκιά του Νίκου Καρούζου, για το Τραγούδι του Καραϊσκάκη του Παλαμά και τον Ανδρούτσο του Εγγονόπουλου, για τον Άνθρωπο από τη Βιέννη του Ηλία Λάγιου, τον Τρίτο Φάουστ και τον Ακρίτα του Νίκου Καζαντζάκη (ο οποίος είναι ο αδιαμφισβήτητος ρέκορντμαν των χαμένων βιβλίων στη γλώσσα μας), για το Ο Μεν, Ο Δε και ο Κος Λόβενθαλ του Νίκου Καχτίτση, για τα δεκάδες ποιήματα της Εκλογής Γ΄ του Τ.Κ. Παπατσώνη, για το Κολακείας εγκώμιον του Φώτη Κόντογλου, για τον Πλήθωνα του Άγγελου Σικελιανού, για το Πολιτικό λεξικό, τα Φλοράδικα, το Υπολεξικό και τα δεκάδες ακόμη έργα που δεν ολοκλήρωσε ο Ηλίας Πετρόπουλος, θα διαβάζαμε για τη μελέτη για τον Ιερώνυμο Μπος του Νικόλα Κάλας, για την Προσωπική Εγκυκλοπαίδεια του Ανδρέα Εμπειρίκου και, γιατί όχι, για τις Εντυπώσεις ενός πνιγμένου του Κώστα Καρυωτάκη.