Έγραφε ο Χάρολντ Μπλουμ το 1975: «Κάθε ένας που διαβάζει και γράφει τώρα στη Δύση, οποιοδήποτε φυλετικό υπόβαθρο κι αν έχει, σε οποιοδήποτε σεξουαλικό ή ιδεολογικό στρατόπεδο κι αν ανήκει, εξακολουθεί να είναι γιος ή κόρη του Ομήρου». Και ο Ρόμπερτ Φροστ πολύ νωρίτερα παρατηρούσε: «Ένα ποίημα το διαβάζουμε καλύτερα, όταν φωτίζεται από όλα τα άλλα ποιήματα που γράφτηκαν ποτέ. Διαβάζουμε το Α, για να διαβάσουμε καλύτερα το Β (πρέπει από κάπου να αρχίσουμε, ενδέχεται να κερδίσουμε πολύ λίγα από το Α). Διαβάζουμε το Β, για να διαβάσουμε καλύτερα το Γ, το Γ για να διαβάσουμε καλύτερα το Δ, το Δ για να ξαναγυρίσουμε καλύτερα και να κερδίσομε κάτι περισσότερο από το Α. Στόχος δεν είναι το προχώρημα αλλά η κυκλοφορία.»

[Και τα δύο παραθέματα τα βρήκα στο βιβλίο του David Ricks «Η σκιά του Ομήρου», το οποίο από χθες διαβάζω.]

Συνδυάζοντας τις δύο φράσεις δεν μπορεί παρά να καταλήξουμε στη διαπίστωση ότι όλα τα ποιήματα τα διαβάζουμε για να καταλήξουμε στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια, που είναι το Α (και το Β) στην ποίηση της Δύσης (όπου και ανήκομεν, ως γνωστόν) και απ’ όπου κατάγονται όλα τα άλλα ποιήματα. Εξάλλου οι ποιητές που, άμεσα ή έμμεσα, έχουν εμπνευσθεί από το προγονικό φάσμα του Ομήρου δεν είναι πολύ λιγότεροι από το σύνολο των ποιητών που έχουν υπάρξει στους αιώνες.

Προκειμένου, λοιπόν, να μελετήσω κάπως προσεκτικότερα αυτούς τους ποιητές (όσους τουλάχιστον έχουν μια πιο άμεση συνάφεια με την ποίηση του Ομήρου) κι επειδή κάθε αναγνώστης είναι κι ένας ανθολόγος (που συγκεντρώνει στο μυαλό του, στον υπολογιστή του ή στο χαρτί θέματα και αντικείμενα που τον ενδιαφέρουν) και με σκοπό, τέλος, να χρησιμοποιήσω κάποιο από το υλικό που θα συγκεντρωθεί κατά τη διδασκαλία των επών στους μαθητές μου, δημιούργησα χθες και εγκαινιάζω σήμερα ένα καινούριο σχετικό μπλογκ:

Τεμάχη των Ομήρου μεγάλων δείπνων. [Ομηρικά θέματα στη λογοτεχνία των αιώνων] Ιδού περί τίνος πρόκειται:

Από τον αρχαίο συγγραφέα Αθήναιο πληροφορούμαστε ότι ο Αισχύλος θεωρούσε τα θεατρικά του έργα «κομμάτια από τα μεγάλα συμπόσια του Ομήρου» (τας αυτού τραγωδίας τεμάχη είναι έλεγε των Ομήρου μεγάλων δείπνων). Αν η διαπίστωση ισχύει πράγματι για τον μεγάλο τραγικό ποιητή της αρχαιότητας, δεν μπορεί παρά να βρίσκονται σημεία εφαρμογής και με πολλούς από τους μεταγενέστερους ποιητές και πεζογράφους. Τα αποτελέσματα μιας σχετικής έρευνας σε σύγχρονους κατά βάση συγγραφείς (που, βέβαια, από τη φύση της δεν προορίζεται να φτάσει ποτέ στην ολοκλήρωση), παρουσιάζονται σε αυτό το μπλογκ.

Ανθολογούνται κυρίως ποιήματα που, στον ένα ή στον άλλο βαθμό, εμπνέονται ή αφορμώνται ή αναπαράγουν ή μεταγράφουν ή σχολιάζουν ή αναπλάθουν ή μετασχηματίζουν ή αναποδογυρίζουν διάφορα ομηρικά θέματα. Δευτερευόντως παρουσιάζονται μικρότερα ή μεγαλύτερα πεζά κείμενα που κάνουν το ίδιο πράγμα και, τέλος, προβάλλονται μελέτες για τον Όμηρο, για τα ποιήματά του και τις επιδράσεις του.

Τα ποιήματα που ανθολογούνται (τα οποία αποτελούν εξάλλου τον κύριο σκοπό της δουλειάς αυτής και καταλαμβάνουν τον μεγαλύτερο όγκο της) εντάσσονται στις εξής ευρύτερες και ειδικότερες κατηγορίες: α) γενικά για τον Όμηρο και το έργο του, β) γενικά για την Ιλιάδα, γ) γενικά για την Οδύσσεια και δ) σύμφωνα με τη ραψωδία του έπους στην οποία αναφέρονται. Με αυτόν τον τρόπο, όταν η ανθολόγηση θα έχει προχωρήσει αρκετά, ο αναγνώστης θα έχει τη δυνατότητα να ξαναδιαβάσει, κατά κάποιον τρόπο, τα έπη όπως αυτά έχουν μεταγραφεί από τους μεταγενέστερους του Ομήρου ποιητές.

Δεχόμεθα σχόλια, παρατηρήσεις και υπονοούμενα.

Δύο βιβλία: 1. Δημητρίου Βικέλα, Άπαντα Α΄ (Αυτοβιογραφικά), φιλολογική επιμέλεια Άλκης Αγγέλου και 2. Τα τετράδια αναγνώσεων του Δημητρίου Βικέλα, φιλολογική επιμέλεια Άλκης Αγγέλου – Μαρία Βαλάση, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων.

Η ενήλικη ζωή του Δημητρίου Βικέλα (1833-1908) μπορεί να χωρισθεί χοντρικά σε τρεις μεγάλες περιόδους. Η πρώτη εκτείνεται από το 1852 ως το 1876, όταν ο Βικέλας ζει στο Λονδίνο, όπου εργάζεται ως έμπορος και επιδίδεται παράλληλα στην ποίηση και τη λογοτεχνική μετάφραση. Η δεύτερη περίοδος είναι από το 1878 ως το 1896, οπότε ζει κατά κύριο λόγο στο Παρίσι και εδραιώνει τη φήμη του ως λογοτέχνη και λογίου. Η τελευταία περίοδος της ζωής του ξεκινάει το 1896, όταν εγκαθίσταται μόνιμα πια στην Αθήνα και, χωρίς βέβαια να εγκαταλείψει ολότελα τη λογοτεχνική δημιουργία, εκδηλώνει έντονη κοινωνική δραστηριότητα οργανώνοντας ποικίλα κοινωφελή έργα και συλλόγους.

Φτάνοντας στο Λονδίνο σε ηλικία είκοσι χρονών ο Δημήτριος Βικέλας ξεκινάει ένα είδος ημερολογίου των αναγνώσεών του, στο οποίο καταγράφει τις περιλήψεις και τις κρίσεις του, τις παρατηρήσεις και τις σκέψεις του από τα διάφορα βιβλία (αλλά και από ορισμένα περιοδικά) που διάβαζε. Τη συνήθεια αυτή τη συντήρησε, με μεγάλα κάποιες φορές κενά χρονικά διαστήματα, δεκαεπτά ολόκληρα χρόνια, ως το 1870, δίνοντάς μας έτσι την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε, με αρκετά συστηματικό τρόπο μάλιστα, τη διαμόρφωση ενός λογίου – από την ηλικία των είκοσι ως την ηλικία των τριάντα πέντε του χρόνων σχεδόν – και να γνωρίσουμε, επίσης, τα υλικά μέσα της ανάγνωσης και τις μικρές τελετουργίες ενός φανατικού αναγνώστη.

Γιατί ο Βικέλας δεν περιορίζεται στα τρία τετράδια των αναγνώσεών του που έχουμε στα χέρια μας (αλλά και στην αυτοβιογραφία του) να διατυπώνει απλώς την κρίση του για το εκάστοτε βιβλίο που διαβάζει, αλλά περιγράφει, με άκρως γοητευτικό τρόπο, και την οικεία σε όλους μας καθημερινή σκηνοθεσία της πράξης της ανάγνωσης. Τον βλέπουμε, λοιπόν, να μελετάει στο δωμάτιό του κρατώντας προσεκτικές σημειώσεις, που κάποιες φορές εκτείνονται σε πολλές σελίδες για ένα και μόνο βιβλίο: «Πρέπει να κάμω πλέον εκτεταμένας και σπουδαίας σημειώσεις από τα προλαβούσας». Τον βλέπουμε να διαβάζει στο εμπορικό γραφείο του: «Έμεινα απόψε εις το γραφείον επίτηδες, δια να κάμω αρχήν των σημειώσεών μου». Αλλά και στο τρένο ταξιδεύοντας: «Το ανέγνωσα», γράφει για κάποιο βιβλίο, «σχεδόν όλον εις τον σιδηρόδρομον· και είναι ανάγνωσις σιδηροδρόμου.»

Κυρίως όμως, λόγω έλλειψης θέρμανσης, διαβάζει τις νύχτες στο κρεβάτι του και γράφει σχετικά: «Παρατηρήσας ο ιατρός ημέραν τινά τους οφθαλμούς μου, με ηρώτησεν αν αναγινώσκω την νύκτα εις την κλίνην μου, και απαρίθμησε όλας τας ολεθρίας συνεπείας της τοιαύτης κακής συνηθείας, παρακινών με να την παραιτήσω. Έπειτα, εψιθύρισε μυστηριωδώς: «Δεν αποκοιμούμαι ποτέ χωρίς ν’ αναγνώσω». Εννοείται ότι ηκολούθησα το παράδειγμα και όχι το δίδαγμα του ιατρού μου. Τούτο συνέτεινε βεβαίως εις την εξασθένησιν των οφθαλμών μου, αλλά προς τι η όρασις, εάν δεν χρησιμοποιείται; Εάν πέπρωται να χάσω το φως των οφθαλμών, ας έχω τουλάχιστον την παρηγορίαν ότι τους εχρησιμοποίησα».

Το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο Δημήτριος Βικέλας, στην προσπάθειά του να καλλιεργήσει τη λογιοσύνη του, είναι από τη μία η έλλειψη χρόνου για ανάγνωση και από την άλλη ο μεγάλος αριθμός βιβλίων που έχει μπροστά του. Ας μην ξεχνάμε ότι ο Βικέλας ζει στο Λονδίνο, τον παράδεισο των βιβλιοφίλων της εποχής, και διαβάζει σε πέντε διαφορετικές γλώσσες (ελληνικά, αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά και ιταλικά – σε ηλικία 58 ετών αρχίζει μάλιστα να μαθαίνει και να μεταφράζει και από τα ισπανικά!). Όσο για τη βιβλιοθήκη του, την περίφημη Βικελαία Βιβλιοθήκη, περιείχε κατά τον θάνατό του περισσότερους από 5.000 τόμους, όταν, κατά τον Άλκη Αγγέλου, στις αρχές του αιώνα μια μέση βιβλιοθήκη έλληνα λογίου είχε δεν είχε 500 βιβλία. Ας σημειώσουμε εδώ και τον ενδεικτικό περί του ανθρώπου τίτλο μιας διάλεξης που έδωσε ο Βικέλας το 1887 στην Αθήνα: «Περί βιβλίων και περί της έξεως του αναγιγνώσκειν». 

Λογικό, λοιπόν, να επανέρχεται συνεχώς και σε διάφορους τόνους στις σημειώσεις του το παράπονο για την έλλειψη χρόνου: «Πάντοτε, ή ο καιρός νομίζω ότι με λείπει ή η διάθεσις ή η όρεξις, και αυταί αι προφάσεις με χρησιμεύουν εις το να μην εκτελώ τας εις τον εαυτόν μου υποσχέσεις μου», «Εις αυτό το διάστημα, 2 ½ μηνών περίπου, ανέγνωσα διάφορα πράγματα, μολονότι η ασθένεια του Μόστρα, η σπουδή της ιταλικής και τα εμπορικά μου εστένευσαν πολύ τον προς ανάγνωσιν καιρόν», «Αρκετόν πάλιν καιρόν έμεινε άγραφον και κλειστόν αυτό το τετράδιον, μολονότι αρκετά βιβλία ανέγνωσα εις αυτό το διάστημα. Αλλ’ εξ ενός αι γραφικαί μου εργασίαι του εμπορίου επερίσσευσαν, εξ άλλου δε προσπαθώ, όταν έχω εκτός του γραφείου διάθεσιν να μελανώνω χαρτί, να στιχουργώ, και κατά συνέπειαν αι αναγνώσεις μου γίνονται πλέον επιπολαίως και χωρίς σημειώσεις. Κακόν», «Δεν έχω καιρόν δια να σημειώσω με πλειοτέραν λεπτομέρειαν τα εν τω τόμω τούτω διηγούμενα συμβάντα. Αλλά και αυτό το σύγγραμμα είναι συνοπτική έκθεσις· ώστε σύνοψις της συνόψεως αποβαίνει δύσκολος. Δεν έχω καιρόν· αυτή είναι η μαύρη αλήθεια.»

Ένας βιβλιομανής αναγνώστης λοιπόν, ο Δημήτριος Βικέλας, όταν έχει χρόνο, καταγράφει τα αναγνώσματά του και περιγράφει τη ζωή του με τα βιβλία. Ό,τι δηλαδή κάνω κι εγώ που σας ομιλώ στο Ημερολόγιο Ανάγνωσης.

Καλά το λένε, «μεγάλη μπουκιά φάε, μεγάλη γουλιά πιες, αλλά μεγάλη κουβέντα μη λες». Ένας από τους λόγους που έχω να περηφανεύομαι στη ζωή μου, κυρίως όταν βρίσκομαι μεταξύ βιβλιοφίλων και φιλαναγνωστών, είναι το γεγονός ότι θυμάμαι όλα τα βιβλία που έχω στη βιβλιοθήκη μου, είτε τα έχω διαβάσει είτε όχι, και μάλιστα μπορώ να πω δυο – τουλάχιστον – ουσιαστικές κουβέντες για το καθένα από αυτά.

Ως εκ τούτου δεν μου τυχαίνει να αγοράζω βιβλία και να ανακαλύπτω, κατόπιν, πως ήδη τα έχω στη βιβλιοθήκη μου, στην ίδια ακριβώς ή σε κάποιαν άλλη έκδοση· ας σημειώσω παρενθετικά (αλλά χωρίς στην πραγματικότητα να ανοίξω παρένθεση) ότι το εν λόγω πάθημα δεν είναι καθόλου σπάνιο όταν κάποιος έχει εντοπίσει, αποκτήσει και αποθησαυρίσει στο σπίτι του έναν σεβαστό αριθμό βιβλίων και άλλου έντυπου υλικού και έχει ζήσει σε αυτόν τον όμορφο όσο και μάταιο κόσμο για τουλάχιστον τέσσερις συναπτές δεκαετίες.

Με περηφάνια συνήθιζα, ως χθες-προχθές, να δηλώνω δεξιά κι αριστερά εγώ ο ομιλών εδώ μπροστά σας πως παρόλο που πληρώ και τις δύο αυτές προϋποθέσεις (ποσότητα αποθησαυρισμένων βιβλίων και αριθμό βιωμένων δεκαετιών) δεν μου έχει τύχει ποτέ παρόμοιο πάθημα.

Που δεν ήταν, βέβαια, η απόλυτη αλήθεια γιατί μία φορά τουλάχιστον, στο πρόσφατο παρελθόν, έχω αγοράσει ένα βιβλίο του Κούντερα για ν’ ανακαλύψω αργότερα (πριν πάντως το ανοίξω και αρχίσω την ανάγνωσή του) πως ήδη βρίσκεται στη βιβλιοθήκη μου και το έχω μάλιστα διαβάσει. Θεωρώ, ωστόσο, πως η μία εκείνη φορά αντισταθμίζεται από μια άλλη, στο μακρινό παρελθόν αυτή, που απέτρεψα τον αδελφό μου από την αγορά κάποιου βιβλίου, γιατί θυμήθηκα ότι το είχε ήδη στη βιβλιοθήκη του, όπως και αποδείχθηκε όταν αργότερα καταλήξαμε στο σπίτι του.         

Όπως ήδη θα έχει υποψιαστεί ο υποψιασμένος αναγνώστης, το ίδιο αυτό πάθημα μού συνέβη χθες για δεύτερη φορά, γεγονός που δεν μπορεί παρά να γεμίζει με ανησυχία τους οικείους μου, που μοιράζονται το ίδιο σπίτι με μένα, δεν μπορεί παρά να πλημμυρίζει με χαρά τους εχθρούς μου, που δικαίως συνηθίζουν να χαίρονται με τα παθήματα των αντιπάλων τους, και δεν μπορεί παρά να δημιουργεί προσδοκίες στους φίλους μου, που πρόκειται να επωφεληθούν από τα διπλά (και τριπλά; μην το ζήσω κι αυτό) βιβλία που θα συσσωρεύονται στα ράφια ης βιβλιοθήκης μου.        

Υπάρχει στον Άγιο Στέφανο, απέναντι από τον σταθμό του τρένου, ένα συνοικιακό βιβλιοπωλείο, που δεν είναι αποκλειστικά χαρτοπωλείο, το οποίο εδώ και λίγο καιρό προσφέρει έναν μεγάλο αριθμό των βιβλίων που διαθέτει σε τιμές που όλο και μειώνονται – τώρα πρέπει να βρίσκονται πια στο κατώτατο δυνατό ύψος (βάθος, για την ακρίβεια) τιμών. Επισκέφθηκα, λοιπόν, το εν λόγω βιβλιοπωλείο γυρίζοντας χθες το μεσημέρι από τη δουλειά μου και μισή ώρα αργότερα πέρασα την πόρτα της εξόδου του με 32 ευρώ λιγότερα στο πορτοφόλι μου και με 13 βιβλία μοιρασμένα σε δύο σακούλες στα χέρια μου. Τα εξής:

Michael von Albrecht, Ιστορία της Ρωμαϊκής λογοτεχνίας. Δύο εξαιρετικοί ογκώδεις τόμοι με χοντρό εξώφυλλο από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. Η λατινική λογοτεχνία είναι ένα από τα πιο πρόσφατα πάθη που καλλιεργώ, γιατί η άγνοιά μου γι’ αυτήν την περιοχή της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας υπήρξε έως πρόσφατα σκανδαλώδης· σήμερα εξακολουθεί η άγνοιά μου να είναι αρκετά μεγάλη, αλλά όσο περνάει ο καιρός μειώνεται – τελικό αποτέλεσμα του ευγενούς αυτού πάθους ευελπιστώ να είναι η μετάφραση ορισμένων ποιημάτων του Οράτιου που έχω αγαπήσει.  

Vladimir Nabokov, Γέλιο στο σκοτάδι. Τον Ναμπόκοφ τον αγαπάω επίσης· το «Μίλησε, μνήμη» βρίσκεται μάλιστα σταθερά ανάμεσα στα (πενήντα; εκατό;) πιο αγαπημένα μου βιβλία, αλλά ούτε όλα του τα βιβλία τα έχω διαβάσει ούτε καν τα έχω όλα στη βιβλιοθήκη μου. Δεν περνάει όμως χρόνος που να μην αγοράσω και διαβάσω ένα ακόμη – το «Γέλιο στο σκοτάδι» είναι μεταφρασμένο από τον Ανδρέα Αποστολίδη, έκδοση της Άγρας και η νεαρή ηρωίδα του είναι, διαβάζω στο οπισθόφυλλο,  προάγγελος της Λολίτας.   

Μολιέρος, Ταρτούφος και Μολιέρος, Ο ασυλλόγιστος. Τον καιρό που άρχισα να μαθαίνω τα πρώτα μου γαλλικά διάβασα, όπως οι περισσότεροι έφηβοι, τον «Αρχοντοχωριάτη» του Μολιέρου και έκτοτε ποτέ ξανά άλλο (ή το ίδιο) έργο του μεσιέ Jean-Baptiste Poquelin. Ως πέρυσι που αγόρασα μαζεμένα τρία δικά του έργα και διάβασα τον «Ντον Ζουάν» με τέτοιο ενθουσιασμό που λίγες μόνο μέρες αργότερα τον ξαναδιάβασα ολόκληρο. Οι βιοτικές μέριμνες, άλλοι αναγνωστικοί περισπασμοί, καθώς και η πληροφορία ότι ο «Ντον Ζουάν» είναι το τελειότερο έργο του Μολιέρου με απέτρεψαν απ’ το να διαβάσω τότε άλλο έργο του Γάλλου δραματουργού – δεν με απέτρεψαν ωστόσο απ’ το να αγοράσω άλλα δύο δικά του βιβλία.     

Βολταίρος, Ζαντίγκ και Βολταίρος, Καντίντ. Οι Γάλλοι πάνε δυο-δυο, καθώς φαίνεται. Πολύ όμορφα βιβλία από τις εκδόσεις «Πόλις», με αξιόπιστες μεταφράσεις, κατατοπιστικές εισαγωγές και επίμετρα· απολαυστικός συνδυασμός λογοτεχνίας και φιλοσοφίας με διαρκώς παρόν το κοφτερό χιούμορ του Βολταίρου – γιατί να μην τ’ αγοράσω και τα δύο;    

Κορνήλιος Καστοριάδης, Η ελληνική ιδιαιτερότητα. Τα σεμινάρια περί αρχαίας Ελλάδας του μεγάλου στοχαστή, Από τον Όμηρο στον Ηράκλειτο. Θα το αγόραζα έτσι κι αλλιώς, γιατί και το θέμα με ενδιαφέρει ιδιαιτέρως και επειδή είναι του Κορνήλιου Καστοριάδη (το μικρό του όνομα, εξάλλου, θυμίζει Λατίνο, οπότε κατά κάποιον τρόπο εμπίπτει και στο προαναφερθέν ευγενές πάθος). Θα το αγόραζα έτσι κι αλλιώς αυτό το βιβλίο, γιατί η ενασχόλησή μου με τον Όμηρο έχει καταστεί φέτος ο πολικός αστέρας της αναγνωστικής μου συμπεριφοράς – χωρίς, προφανώς και ευτυχώς, να θαμπώνει ολότελα τους άλλους αστέρες του λογοτεχνικού στερεώματος.

Φίλιπ Ροθ, Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή. Για τον Ροθ έχω εκφράσει κατά το πρόσφατο αλλά και στο μακρινό παρελθόν την αδιάπτωτη αλλά λελογισμένη αγάπη μου, οπότε δεν νομίζω να απαιτούνται περαιτέρω εξηγήσεις για την αγορά αυτού του βιβλίου – κι ας έχω στο ράφι μου αδιάβαστη ακόμα την «Αντιζωή».

Γκαίτε, Οι εκλεκτικές συγγένειες. Αυτό ακριβώς το βιβλίο είχα πάει να αγοράσω σ’ εκείνο το βιβλιοπωλείο πριν από λίγο καιρό και, λόγω των προσφορών που τότε πάντως δεν ήταν ακόμη τόσο μεγάλες, είχα βγει από κει με δυο-τρία άλλα βιβλία στο χέρι και όχι με το μυθιστόρημα του Γκαίτε. Επιμένω όμως να θέλω να διαβάσω εκτός απ’ τον «Φάουστ» και κάποιο άλλο δικό του βιβλίο, οπότε αυτή τη φορά το πήρα – μετάφραση Δημοσθένη Κούρτοβικ, εκδόσεις Κανάκη.   

Γιόζεφ Ροτ, Ο βουβός προφήτης. Αφού δεν έχω αγοράσει ακόμη το «Εμβατήριο του Ραντέτσκυ», για το οποίο έχω ακούσει από φίλους και αγνώστους τα καλύτερα λόγια, ας αποκτήσω τουλάχιστον (σκέφτηκα) αυτό το βιβλίο του Ροτ, συγγραφέα του οποίου έχω διαβάσει ήδη δύο άλλα εξαιρετικά βιβλία. Αντιγράφω από το οπισθόφυλλο: «Το βιβλίο αυτό είναι γνωστό ως «το μυθιστόρημα του Τρότσκι», αν και, σε τελευταία ανάλυση, ο «Βουβός προφήτης» ήταν ο ίδιος ο Ροτ. Γιατί αυτό το μυθιστόρημα, γραμμένο «με πάθος», δεν πιάνει απλά τον αναπόφευκτο δεσμό ανάμεσα σε επανάσταση και ξεπέρασμα των ψευδαισθήσεών της, αλλά προδιαγράφει μια ευαισθησία και μια συνείδηση που μόνο σήμερα, τελικά, μέσα από πολλές δυσκολίες, φαίνεται να διαμορφώνεται».

Άλφρεντ Ντέμπλιν, Βερολίνο Αλεξάντερπλατς. Αγαπημένο βιβλίο του Φασμπίντερ, ο οποίος αγαπούσε επίσης το καλοψημένο κρέας, όπως μας ενημερώνει ο Μπαμπασάκης στο βιβλίο του «Πολύ αργά για ήρωες» και ο οποίος (ο Ράινερ Βέρνεν εννοώ, όχι ο Γιώργος Ίκαρος) το είχε γυρίσει σε σειρά δεκατεσσάρων επεισοδίων για τη γερμανική τηλεόραση (αλλά είναι μάλλον μια μεγάλης διάρκειας ταινία). Το βιβλίο έχει 500 σελίδες.      

Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον, Οι περιπέτειες του Ντέιβιντ Μπάλφουρ. Στην ουσία πρόκειται για δύο βιβλία στη συσκευασία του ενός: το μυθιστόρημα «Απαγωγή», δημοσιευμένο το 1886, και το μυθιστόρημα «Κατριόνα», δημοσιευμένο επτά χρόνια αργότερα με τον ίδιο πρωταγωνιστή. Τον Stevenson τον αγαπάω για πολλά βιβλία του, για το αξεπέραστο «Δρ Τζέκυλ και Κος Χάυντ» (ανυπερθέτως στα πενήντα πιο αγαπημένα μου βιβλία), για τις «Νέες χίλιες και μια νύχτες», για το «Νησί των θησαυρών», για την πραγματεία του «Υπέρ οκνηρών», για τη φράση του “Our mission in life is not to succeed, but to continue to fail in the best of spirits” κλπ. Για να δούμε κι αυτά τα περιπετειώδη του…

Κουβάλησα λοιπόν στο σπίτι τους θησαυρούς μου, έκλεισα πίσω μου την πόρτα και έχωσα τα χέρια μου στις βαριές νάιλον σακούλες. Επιθεώρησα τα καινούρια μου βιβλία, έπνιξα ανάμεσα στα δόντια μου μια βαριά κατάρα για τον βιβλιοπώλη που είχε κολλήσει πάνω στο καθένα από αυτά τρία σχετικά μικρά αυτοκόλλητα που θα μείνουν όμως για πάντα εκεί. Σημείωσα στην πρώτη σελίδα τη χθεσινή ημερομηνία και τα τακτοποίησα στη μόνιμη ή προσωρινή θέση που προοριζόταν για το καθένα τους – όταν το παρατήρησα και το θυμήθηκα: μεταξύ των τριών βιβλίων του Μολιέρου που είχα αγοράσει πέρυσι ήταν και ο «Ταρτούφος», στην ίδια ακριβώς μετάφραση και έκδοση με το καινούριο μου απόκτημα.

Θυμήθηκα αμέσως τον Κούντερα και “Oops, I did it again!” βάλθηκα να τραγουδάω μαζί με τον Max Raabe:

 Oops! …I did it again.

I played with your heart.

Got lost in the game.

Oh, baby; baby.

Oops! .. You think I’m in love.

That I’m sent from above…

I’m not that innocent.

Τζόναθαν Λέθεμ, Όπλο μετά μουσικής (μτφ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης), εκδ. Ελληνικά γράμματα, σελ. 370, Απρίλιος 2009

Σε ένα μεγάλο ποσοστό η απόλαυση που προσφέρει η ανάγνωση των έργων του Ρέιμοντ Τσάντλερ οφείλεται στην ποίηση και στο χιούμορ που διατρέχουν κάθε σχεδόν παράγραφο των βιβλίων του και κυρίως τις εκπληκτικές του παρομοιώσεις. Διαβάζουμε, ας πούμε, στο δεύτερο κεφάλαιο του μυθιστορήματος Πλέιμπακ: «Το τρένο από την Ουάσινγκτον ήρθε στην ώρα του, όπως έρχεται πάντα, και το αντικείμενο της παρακολούθησής μου ήταν τόσο εύκολο να το εντοπίσω όσο θα ήταν κι ένα καγκουρό με κοστούμι και γραβάτα». Ο αμερικανός συγγραφέας Τζόναθαν Λέθεμ (γεννημένος το 1964), στο πρώτο του βιβλίο Όπλο μετά μουσικής που κυκλοφόρησε στα αγγλικά το 1994 και μεταφρασμένο σε ρέοντα και ταιριαστά ελληνικά από τον Γιώργο-Ίκαρο Μπαμπασάκη πριν από λίγους μήνες, φαντάζεται έναν κόσμο στον οποίο μια τέτοια περιγραφή δεν θα αποτελούσε παρομοίωση, αλλά θα κυριολεκτούσε.

Δημιουργεί δηλαδή στις σελίδες του βιβλίου του έναν όχι και τόσο μελλοντικό κόσμο στον οποίο τα «εξελιγμένα» ζώα (όπως τα καγκουρό) έχουν ανθρώπινη νοημοσύνη και συμπεριφορά, αν και συνεχίζουν από κάποιους αδιόρθωτους ρατσιστές να θεωρούνται κατώτερο είδος. Όπου η παιδική ηλικία και οι δυσκολίες που αυτή συνεπάγεται για τους γονείς έχουν εξαλειφθεί και τα βρέφη υφίστανται μια θεραπεία ανάπτυξης που τα μετατρέπει σε «μωροκέφαλους», σε παιδιά δηλαδή με παραμορφωμένα σωματικά χαρακτηριστικά και μυαλό προβληματικού ενηλίκου. Ενώ οι ενήλικες χρησιμοποιούν μονίμως και νομίμως διάφορες ψυχοδραστικές ουσίες σμιλεύοντας με αυτόν τον τρόπο την ψυχική τους διάθεση κατά βούληση (με τον βασανιστικό εθισμό και την εξάρτηση από τον κρατικό προμηθευτή εξασφαλισμένα μετά από λίγες μόνο χρήσεις) και οι εραστές ανταλλάσσουν ερωτογενείς ζώνες μεταξύ τους, χάριν ποικιλίας και πειραματισμού, με τον υπαρκτό πάντα κίνδυνο ο ένας από τους δύο να εξαφανιστεί προτού φροντίσουν να επανέλθουν στην προτέρα φυσιολογική τους κατάσταση.

Είναι ένας κόσμος όπου οι εφημερίδες δεν έχουν καθόλου κείμενο αλλά μόνο εικόνες και το ραδιόφωνο μεταδίδει μόνο μουσικές ειδήσεις χωρίς λόγια· χαρούμενη μουσική για τα ευχάριστα νέα, βαριά και κατηφή μουσική για τα δυσάρεστα – αντιστοίχως, εννοείται, λειτουργεί και η τηλεόραση. Κι όμως σε αυτόν τον τρομακτικό, αλλά πάντως όχι ασύλληπτο από τον μυαλό μας, κόσμο όπου τα πάντα βρίσκονται υπό τον διαρκή και ασφυκτικό έλεγχο του Γραφείου των Εξεταστών, του οποίου απώτερο στόχο αποτελεί η ολοκληρωτική εξάλειψη κάθε ανθρώπινης συνομιλίας και επαφής, υπάρχουν λίγοι άνθρωποι που συνεχίζουν, με κίνδυνο της προσωπικής τους ευημερίας και της ζωής τους βέβαια, να θυμούνται και να νοιάζονται για έννοιες όπως η δικαιοσύνη και η αλήθεια, η αλληλεγγύη και η ανθρωπιά. Και όταν ένας άνθρωπος κατηγορείται άδικα για έναν φόνο που δεν διέπραξε ενώ ένας γκάγκστερ κυκλοφορεί και εγκληματεί ελεύθερα, υπό την προστατευτική εννοείται ασπίδα της αστυνομίας, δεν μπορούν να μείνουν αμέτοχοι και να προσποιηθούν πως δεν τους ενδιαφέρει. Μπορεί να χρεώνουν εφτακόσια δολάρια την ημέρα, αλλά γι’ αυτά τα χρήματα και για τη νεφελώδη έννοια της δικαιοσύνης, είναι πρόθυμοι να διακινδυνεύσουν το τομάρι τους.  

Ένας τέτοιος μυστήριος άνθρωπος ήταν, κατά το παρελθόν, ο Φίλιπ Μάρλοου, ο ιδιωτικός ντετέκτιβ που δημιούργησε ο Ρέιμοντ Τσάντλερ (και ο οποίος χρέωνε είκοσι πέντε μόλις δολάρια την ημέρα)· διαβάζουμε φερ’ ειπείν στον Μεγάλο αποχαιρετισμό: «Είμαι αισθηματίας. Ακούω μέσα στη νύχτα κάποιον να φωνάζει βοήθεια και τρέχω να δω τι συμβαίνει. Δεν βγάζεις λεφτά έτσι. Άμα έχεις μυαλό, σφαλίζεις τα παράθυρά σου και δυναμώνεις τον ήχο στην τηλεόραση. Ή πατάς το γκάζι και χάνεσαι από κει πέρα. Κοιτάς να κρατηθείς μακριά απ’ τους μπελάδες των τρίτων. Γιατί την πληρώνεις κι εσύ άμα ανακατευτείς». Ο πρώην αστυνομικός και νυν ιδιωτικός εξεταστής Κόνραντ Μέτκαλφ, που εμφανίζεται στο βιβλίο του Τζόναθαμ Λέθεμ, είναι απ’ αυτήν ακριβώς τη στόφα πλασμένος: «Μες στη σκοτεινιά, ασυνάρτητα πλάσματα όδευαν προς μοναχικούς προορισμούς, προς μοναχικά δωμάτια ξενοδοχείων, προς ραντεβού με το θάνατο. Κανείς δεν σταμάτησε ποτέ τα πλάσματα αυτά για να τα ρωτήσει πού πηγαίνουν – κανείς δεν ήθελε να ξέρει. Κανείς, εκτός από μένα: το πλάσμα που έκανε ερωτήσεις, το πιο ποταπό πλάσμα απ’ όλα».

Με τα υλικά αυτά, έναν εφιαλτικό κόσμο που δεν μοιάζει καθόλου φανταστικός και έναν κυνικό και ταυτόχρονα ιδεαλιστή ντετέκτιβ, χτίζει ο συγγραφέας το βιβλίο του δημιουργώντας ένα απολύτως επιτυχημένο κράμα παραδοσιακής αστυνομικής λογοτεχνίας και επιστημονικής φαντασίας, γεμάτο χιούμορ και σαρκασμό, γεμάτο απελπισμένη τρυφερότητα και ανησυχητικά μηνύματα για το μέλλον – ένα απολαυστικό και ερεθιστικό ανάγνωσμα από πολλές απόψεις.

… ξεκίνησε το δεύτερο μαϊστράλι, γράφει ο Εμπειρίκος. Εγώ, βέβαια, για ένα ράφι της βιβλιοθήκης μου θέλησα να γράψω απόψε, μα ο νους μου πέταξε αιφνίδια στον στίχο του Ανδρέα Εμπειρίκου από την «Υψικάμινο» και δεν το θεώρησα απρεπές να τον παραθέσω και να ξεκινήσω από αυτόν. Εξάλλου κάποιο παιγνιδιάρικο μαϊστράλι ή ένας μαΐστρος πλήρους εντάσεως πρέπει να έχει φυσήξει αυτές τις μέρες στα ράφια της βιβλιοθήκης μου γιατί έχουν έρθει τα πάνω κάτω, τα μέσα έξω και τα δεξιά αριστερά – κατάσταση που σκοπεύω εξ όνυχος να καταδείξω.

Τα βιβλία στο σπίτι μου έχουν καταλάβει εδώ και καιρό κάθε προοριζόμενο γι’ αυτή τη χρήση χώρο, και έχουν πλέον επεκταθεί όπου ήταν δυνατόν να σταθούν είτε όρθια το ένα δίπλα στο άλλο είτε ξαπλωμένα το ένα πάνω απ’ το άλλο· πάνω σε εταζέρες και συρταριέρες, πάνω σε κομοδίνα και κρινολίνα, πάνω σε σόμπες και καλοριφέρ (κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού), μέσα σε αυγοθήκες (τα βιβλία του Κορνήλιου Καστοριάδη) και μέσα σε κοσμηματοθήκες (τα βιβλία-μινιατούρες).

Μερικά μάλιστα, εκμεταλλευόμενα τη γενική χαλάρωση των εξ αρχής τεθειμένων ορίων, τόλμησαν να εισχωρήσουν το ένα μέσα στο άλλο, με αποτέλεσμα να βρίσκω βιβλία, φερ’ ειπείν, του αχαλίνωτου Χένρι Μίλερ μέσα στον τόμο με τα ποιήματα της λεπταίσθητης Έμιλι Ντίκινσον ή την καημένη την Έμιλι Μπροντέ στριμωγμένη ανάμεσα σε δύο κοντόχοντρους τόμους του Μακιαβέλι.  

Ήταν ξεκάθαρο πια σε όλους πως η στιγμή για την αγορά μιας νέας βιβλιοθήκης είχε φτάσει – είχε φτάσει εδώ και καιρό, είναι η αλήθεια, και γι’ αυτό το λόγο αγοράστηκε μία από το παλαιοπωλείο της γειτονιάς μας χωρίς περαιτέρω καθυστερήσεις και τοποθετήθηκε σε περίοπτη θέση στο καθιστικό. Πρόκειται για μια μεγάλη ντουλάπα του δεκάτου ενάτου αιώνα, από την οποία αφαιρέθηκαν οι πόρτες και προστέθηκαν ράφια, ώστε να μπορεί να φέρει κομψά και αγόγγυστα γύρω στα τετρακόσια βιβλία.  

Αυτό είχε ως παράπλευρη συνέπεια, μεταξύ άλλων, να δημιουργηθούν ορισμένα κενά σε κάποια ράφια των άλλων βιβλιοθηκών του σπιτιού, στα οποία τοποθετήθηκαν αμέσως και προσωρινά (ουδέν μονιμότερον κλπ) όσα βιβλία περίσσευαν σε άλλους χώρους. Στο γραφείο, λοιπόν, όπου κάθομαι αυτή τη στιγμή και κοιτάζω την οθόνη του υπολογιστή και πίσω ακριβώς από το κεφάλι μου άδειασε ολόκληρο ένα μεγάλο ράφι στο οποίο έσπευσα να βάλω όποια βιβλία έφτανε το χέρι μου, δημιουργώντας έτσι ένα πολυσυλλεκτικό, ετερογενές και, ενδεχομένως, αλλοπρόσαλλο σύνολο βιβλίων που προτίθεμαι αμέσως τώρα να καταγράψω. Πρόκειται, κατά κύριο λόγο αλλά όχι αποκλειστικά, για δοκιμιακά βιβλία, μια και τα λογοτεχνικά τα στοίβαζα, ελλείψει κατάλληλου χώρου, σε διαφορετικό σημείο του δωματίου. Έχουμε και λέμε λοιπόν, από αριστερά προς τα δεξιά, όπως οι Άραβες:

• Νίκος Εγγονόπουλος – Χάρης Βλαβιανός, «Αλφαβητάρι για μικρά και μεγάλα παιδιά»
• Ιμμάνουελ Καντ, «Κριτική του πρακτικού λόγου»
• Roger Scruton, «Καντ»
• Bryan Magee, «Confessions of a philosopher, A personal journey through Western philosophy, from Plato to Popper»  
• Umberto Eco, «Εμπειρίες μετάφρασης, Λέγοντας σχεδόν το ίδιο»
• Βίτολντ Γκομπρόβιτς, «Μαθήματα φιλοσοφίας σε έξι ώρες και ένα τέταρτο»
• Roberto Casati – Achille Varzi, «Ακατανίκητες απλότητες, 39 φιλοσοφικές ιστορίες»
• Hugo von Hofmannsthal, «Η επιστολή του Λόρδου Τσάντος»
• Thomas de Quincey, «Επιστολές σε έναν νέο του οποίου η εκπαίδευση έχει παραμεληθεί»
• Μοντεσκιέ, «Δοκίμιο με θέμα το γούστο»
• Τζόναθαν Σουίφτ, «Η μάχη των βιβλίων»
• Jonathan Swift, «Οδηγίες προς υπηρέτες»
• Αντόνιο Πόρτσια, «Φωνές»
• D.H. Lawrence, «Πορνογραφία και αισχρότητα»
• Alain Robbe-Grillet, «Στιγμιότυπα» & Nathalie Sarraute, «Τροπισμοί»
• Μ. Μωυσείδου, «Αυνανισμός Κίνδυνοι – Προφύλαξις – Θεραπεία»
• Μαρία Νέτσικα, «Τα μυστικά του κρασιού»
• Α-Ι.Δ. Μεταξάς, «Η ρητορική των ερειπίων»
• Joshua Beckman, «Your time has come»
• Joshua Beckman, «Take it»
• Joshua Beckman, «Shake»
• Eluned Summers-Bremner, «Insomnia, A cultural history»
• Clifford Harper, «Αναρχισμός, Εικονογραφημένος οδηγός»
• Νίκος Γ. Σβορώνος, «Το ελληνικό έθνος, Γένεση και διαμόρφωση του νέου Ελληνισμού»
• Allan Lazar – Dan Karlan – Jeremy Salter, «Τα 101 πιο σημαντικά πρόσωπα που δεν υπήρξαν ποτέ»
• Αλέξης Ζήρας, «Ένας Γραικός στα ξένα, Αναγνώσεις άλλων λογοτεχνιών»
• Ι.Α. Σαρεγιάννη, «Σχόλια στον Καβάφη»
• Michel Onfray, «Πραγματεία περί αθεολογίας, Φυσική της μεταφυσικής»
• Γιώργος Χ. Παπασωτηρίου, «Homo Americanus, Τα χαρακτηριστικά της αμερικανικής ιδιαιτερότητας» 
• Ludwig Wittgenstain, «Πολιτισμός και αξίες»
• Ludwig Wittgenstain, «Αφορισμοί και εξομολογήσεις»
• Ludwig Wittgenstain, «Το μπλε και το καφέ βιβλίο»
• Thomas Cathcart & Daniel Klein, «Ο Πλάτων και ο πλατύπους μπαίνουν σε ένα μπαρ, Κατανόηση της φιλοσοφίας μέσα από ανέκδοτα»
• Jean-Paul Sartre, «Οι λέξεις»
• Καρλ Πόπερ, «Όλοι οι άνθρωποι είναι φιλόσοφοι»
• Karl Popper, «Τι είναι η διαλεκτική – Γνωσιοθεωρία χωρίς γνωστικό υποκείμενο»
• Ραμόν Γκομέθ ντε λα Σέρνα, «Greguerias»
• Γιάννης Κουβαράς, «Στην ανθισμένη ματαιότητα του κόσμου, Περιδιαβάσεις στην ποίηση του Τάσου Λειβαδίτη»
• Παναγιώτης Νούτσος, «Τάσος Λειβαδίτης, Ο κόσμος της ποίησής του»
• Zygmunt Bauman, «Η μετανεωτερικότητα και τα δεινά της»
• Zygmunt Bauman, «Και πάλι μόνοι: Η ηθική μετά τη βεβαιότητα»
• Paul Ricoeur, «Το κακό, Μια πρόκληση για τη φιλοσοφία και τη θεολογία»
• Roger-Pol Droit, «Η συντροφιά των φιλοσόφων»
• Paul Bowles, «Days, A Tangier diary»
• Μάλτε Κορφ, «Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ»
• Sun Tzu, «Τέχνη του πολέμου»
• Ουμπέρτο Έκο, «Επιμύθιο στο Όνομα του ρόδου»
• Harry Mathews, «20 lines a day»  
• Raymond Roussel, «How I wrote certain of my books»
• Howard Zinn, «Ο Μαρξ στο Σόχο»
• Γεράσιμος Χαριτόπουλος, «Κορνήλιος Καστοριάδης, Κριτική επισκόπηση της σκέψης του»
• Hans Magnus Enzensberger, «Πολιτική και Πολιτισμός»
• Νίκος Σιδέρης, «Όπως ειπώθηκαν εκεί και ακούστηκαν, Μυστικά και αλήθειες από το ντιβάνι του ψυχαναλυτή»
• Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος, «Αναφορές»
• Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, «Πολιτικοί στοχαστές των νεότερων χρόνων»
• Eric Hobsbawm, «Παγκοσμιοποίηση, Δημοκρατία και τρομοκρατία»
• Καρλ Μαρξ – Φρίντριχ Ένγκελς, «Το μανιφέστο του Κομμουνιστικού κόμματος»
• Σώτη Τριανταφύλλου – Ηλίας Ιωακείμογλου, «Για τη σημαία και το έθνος»
• Raymond Roussel, «New impressions of Africa»  

Έγινε λόγος στα σχόλια του προηγούμενου κειμένου για μια από τις ιδιότητες των ραφιών μιας βιβλιοθήκης, την κυρτότητά τους συγκεκριμένα, και σκέφτηκα – προς χρήσιν των αναγνωστών του μπλογκ αυτού – να καταθέσω τις λίγες γνώσεις και τη μεγάλη μου εμπειρία επ’ αυτού. Ιδού:

Ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της βιβλιοθήκης κάθε συνεπούς βιβλιόφιλου είναι η διαρκώς αυξανόμενη κυρτότητα των ραφιών της υπό το βάρος τού όλο και μεγαλύτερου αριθμού βιβλίων που αναγκάζεται να δεχτεί – σε δεύτερη σειρά από πίσω ή οριζόντια πάνω από τα κανονικά τοποθετημένα όρθια βιβλία ή όπου είναι δυνατόν να χωρέσει μία έστω τυπωμένη σελίδα.

Μια φυσική συνέπεια της κυρτότητας των ραφιών μιας βιβλιοθήκης, είναι η χωρο-διαστολή – και όσο πιο έντονη είναι  η κυρτότητα τόσο μεγαλύτερη είναι η διαστολή αυτή. Ως τώρα, η συνηθισμένη μας ιδέα για τα ράφια μιας βιβλιοθήκης είναι ότι αποτελούν απλώς μιαν ακολουθία κενών διαστημάτων στον χώρο. Φανταστείτε, λοιπόν, έναν βιβλιόφιλο, που φέρει ένα υποδεκάμετρο και ο οποίος κινείται κατά μήκος των ραφιών μιας περιοχής της βιβλιοθήκης του όπου αυξάνεται η κυρτότητα και μετράει τις διαστάσεις της.

Καθώς λοιπόν ο βιβλιόφιλος αυτός προχωράει κατά μήκος των ραφιών της βιβλιοθήκης, το υποδεκάμετρό του εμφανίζεται να μετράει ολοένα μικρότερα διαστήματα, λόγω της αυξανόμενης κυρτότητας των ραφιών. Συνεπώς, ένα μικρό διάστημα χώρου, που στο συνηθισμένο πλαίσιο αναφοράς μιας βιβλιοθήκης θα μετρείται ως ένα μικροσκοπικό κλάσμα του ενός εκατοστού, μπορεί λόγω της κυρτότητας να μετρηθεί από τον βιβλιόφιλο σαν μερικά χιλιόμετρα, για παράδειγμα.

Στο ακραίο όριο, όταν ο βιβλιόφιλός μας εισέρχεται για τα καλά στη χωρική αυτή ανωμαλία, το υποδεκάμετρό του σταματά – που σημαίνει ότι η αντίστοιχη χωρο-διαστολή τεντώνεται στο άπειρο. Κατά συνέπεια, ενώ στο συνηθισμένο μας πλαίσιο η έκταση του χωρικού διαστήματος υπολογίζεται πως είναι ακριβώς μηδέν, το ίδιο χωρο-διάστημα εμφανίζεται ως μια απεραντοσύνη στον βιβλιόφιλό μας.

Το παράδοξο θριαμβεύει και στη βιβλιοθήκη μας! Ο Ζήνων ο Ελεάτης συναντάει τον Αϊνστάιν! Καθόλου σπάνιο σε μια βιβλιοθήκη, εδώ που τα λέμε, όπου οι πιο απίθανες συναντήσεις είναι δυνατές – ο Χέγκελ πλάι στον Σοπενχάουερ, ο Τζορτζ Στάινερ πλάι στον Μπάροουζ, ο Παλαμάς δίπλα-δίπλα με τον Καβάφη.

Υπάρχει ένα εξαιρετικό βιβλίο για η Λισαβόνα, το οποίο δυστυχώς το ανακάλυψα αφού είχα ταξιδέψει και επιστρέψει πια από εκεί, στο οποίο ο συγγραφέας Paul Buck αναλαμβάνει να μας ξεναγήσει στην πρωτεύουσα της Πορτογαλίας μέσα από βιβλία, ταινίες, τραγούδια και άλλα έργα τέχνης που με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο αναφέρονται σε αυτήν. Νοείται οίκοθεν πως αρκετά από τα έργα που μνημονεύονται στον καλογραμμένο αυτόν οδηγό («Lisbon», είναι ο τίτλος του, «A cultural and literary companion») ήδη τα γνώριζα όταν τα συνάντησα εκεί, μερικά λόγω ακριβώς της επίσκεψής μου στην Λισαβόνα και άλλα ανεξάρτητα από αυτήν, όπως τα βιβλία του Φερνάντο Πεσσόα και τα μυθιστορήματα του Ζοζέ Σαραμάγκου και του Αντόνιο Ταμπούκι.

«Υπάρχει κάτι στη Λισαβόνα», γράφει ο Paul Buck, «που φέρνει στο μυαλό των δημιουργών την ιδέα της παραίσθησης» και αναφέρει τρία σχετικά βιβλία. Τα δύο από αυτά τα γνώριζα πολύ καλά: είναι του Σαραμάγκου το «Η χρονιά που πέθανε ο Ρικάρντο Ρέις», το πιο αγαπημένο μου από τα μυθιστορήματα του πορτογάλου συγγραφέα και ένα από τα πιο αγαπημένα μου μυθιστορήματα γενικά, και του Ταμπούκι το «Ρέκβιεμ», μια συναρπαστική περιπλάνηση στους δρόμους της θερινής Λισαβόνας – στην εξέλιξη της πλοκής μάλιστα και των δύο αυτών βιβλίων κύριο ρόλο διαδραματίζει, εκτός από την έννοια του ονείρου, της παραίσθησης και του χρόνου, και ο ίδιος ο Φερνάντο Πεσσόα – ομώνυμος, ανώνυμος ή ετερώνυμος. Το τρίτο βιβλίο δεν το γνώριζα: είναι «Η ακόλουθη ιστορία» του, σημαντικού όπως πληροφορούμαι, Ολλανδού συγγραφέα Κέες Νόοτεμπόομ.  

Ο Κέες Νόοτεμπόομ (επαναλαμβάνω το ανοίκειο, όπως όλα τα ολλανδικά, όνομα γιατί αξίζει να το συγκρατήσουμε) γεννήθηκε στη Χάγη το 1933· ανατράφηκε από καθολικούς μοναχούς και από είκοσι χρονών άρχισε να ταξιδεύει σε όλον τον κόσμο και να γράφει ταξιδιωτικά άρθρα και βιβλία. Οι εντυπώσεις και οι γεωγραφικές, ιστορικές, καλλιτεχνικές και άλλες γνώσεις που αποκομίζει στα ταξίδια του παίζουν σημαντικό ρόλο, ως σκηνικό κυρίως, στα περισσότερα ποιήματα, μυθιστορήματα, θεατρικά έργα και δοκίμια που γράφει ο πολυγραφότατος και ποικιλογράφος αυτός συγγραφέας, ο οποίος είναι συγχρόνως και δόκιμος μεταφραστής μεταξύ άλλων του Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ, του Πάμπλο Νερούδα και του Τσέζαρε Παβέζε.

Ο Τζ. Μ. Κούτσι συνοψίζει, πολύ καλά νομίζω, τα βασικά χαρακτηριστικά της πεζογραφίας του Νόοτεμπόομ, επιμένοντας μάλιστα στο βιβλίο με το οποίο ξεκίνησε η δική μου γνωριμία με το έργο αυτού του συγγραφέα. Γράφει λοιπόν ο Κούτσι στον τόμο κριτικών δοκιμίων του «Ξένα ακρογιάλια» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο (η μεταφράστρια Αθηνά Δημητριάδου αποδίδει το όνομα του Ολλανδού συγγραφέα ως Σες Νότεμπομ):

«Προς το τέλος του μυθιστορήματος του Σες Νότεμπομ «Στα ολλανδικά βουνά» [αμετάφραστο, δυστυχώς, στα ελληνικά], ο μυθιστοριογράφος-αφηγητής του, ο οποίος ταυτίζεται πια σχεδόν απόλυτα με τον ίδιο τον Νότεμπομ, μετέχει σε μια συζήτηση περί αλήθειας και μυθοπλασίας με τα πνεύματα του Πλάτωνα, του Μίλαν Κούντερα και του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν. Γιατί, ρωτάει η μορφή του Νότεμπομ, έχω αυτή την ακατανίκητη επιθυμία να επινοώ, να λέω ψέματα; «Από δυστυχία», του αποκρίνεται ο Άντερσεν. «Μόνο που δεν είσαι αρκετά δυστυχής. Γι’ αυτό δεν σου βγαίνει».

Αυτή είναι η πιο οξυδερκής παρατήρηση αυτοσυνειδησίας σε ένα μυθιστόρημα το οποίο – όπως και τα υπόλοιπα πεζογραφήματα του Νότεμπομ – ασχολείται τόσο με τις δικές του διεργασίες, τις δικές του raisons-d’être, όσο και με τις μυθιστορηματικές δραστηριότητες των χαρακτήρων του. Διότι, παρά τις παραμορφώσεις της αυτό-αναφοράς που σε έναν άλλον συγγραφέα (στον Σάμουελ Μπέκετ, για παράδειγμα) θα ήταν αφορμή για πνευματική βάσανο, ο Νότεμπομ και οι αφηγητές-αυτοενσαρκώσεις του δίνουν στον αναγνώστη την εντύπωση ότι νιώθουν στον κόσμο σαν στο σπίτι τους και δεν έχουν κανένα πρόβλημα. Αυτή είναι – όπως άλλωστε υπαινίσσεται το πνεύμα του Άντερσεν – η παράδοξη ατυχία του Νότεμπομ ως συγγραφέα: είναι εξαιρετικά νοήμων, πολύ καλλιεργημένος, πολύ υποψιασμένος για να μπορέσει να στρατευθεί στη μεγάλη αυταπάτη του ρεαλισμού, αλλά ταυτόχρονα ελάχιστα βασανισμένος από αυτή τη μοίρα – αυτή την απέλαση από τον κόσμο της γνήσιας φαντασίας – ώστε να την αναπτύξει σε καθαυτήν τραγωδία.

Άρα σε ένα από τα αυτοαναφορικά της επίπεδα η πεζογραφία του Νότεμπομ θα έπρεπε να αναζητεί ένα επίπεδο συναισθήματος που να μπορεί να το διοχετεύσει αμείωτο στη λογοτεχνική δημιουργικότητα. Στο μυθιστόρημα «Η ακόλουθη ιστορία» (1991), κατόρθωσε, μέσα από τον έρωτα ενός αδέξιου καθηγητή της κλασικής φιλολογίας για μια φοιτήτριά του, να αντλήσει συναίσθημα που και έντονο είναι και δημιουργικό.»      

Εδώ τελειώνει η ανάλυση του Τζ. Μ. Κούτσι και ξεκινάει «Η ακόλουθη ιστορία», το σύντομο μυθιστόρημα του Κέες Νόοτεμπόομ που έτυχε να διαβάσω πρώτο. Αφηγητής της ιστορίας είναι ο Χέρμαν Μύσερτ, συνταξιούχος καθηγητής αρχαίων γλωσσών σε σχολείο του Άμστερνταμ, γνωστός σε όλους με το παρατσούκλι Σωκράτης, και επιτυχημένος συγγραφέας ταξιδιωτικών οδηγών (όπως και ο ίδιος ο Νόοτεμπόομ δηλαδή) με το ταιριαστό ψευδώνυμο Δρ Στράβων. Στη ζωή που ζει ο Χέρμαν Μύσερτ δεν υπάρχει παρά ένα πάθος, τα βιβλία, «Το σπίτι μου», λέει ευθύς εξαρχής, «είναι γεμάτο βιβλία, που με αφήνουν να ζω ανάμεσά τους».

Η ανάγνωση ή και μόνο η ενθύμηση της ομορφιάς των κλασικών Λατίνων και Ελλήνων συγγραφέων γεμίζει και πληροί κάθε στιγμή της ζωής του: «Ήμουν άσχημος κι η ομορφιά ήταν το πάθος της ζωής μου. Όχι η ορατή, η χειροπιαστή ομορφιά· η άλλη, η πολύ πιο μυστηριώδης παραλλαγή της, που κρυβόταν πίσω από το άπαρτο οχυρό μιας νεκρής γλώσσας. Νεκρή! Αν αυτές οι γλώσσες ήταν νεκρές, τότε εγώ ήμουν ο Ιησούς Χριστός που ξανάφερνε τον Λάζαρο από το βασίλειο του θανάτου.»

Η προσωπικότητα τού Χέρμαν Μύσερτ, όπως την περιγράφει ο ίδιος στις πρώτες σελίδες του βιβλίου, δεν μπορεί παρά να φέρει στον νου του υποψιασμένου αναγνώστη εκείνη του Ρικάρντο Ρέις, του λατινομαθούς κλασικότροπου ετερώνυμου ποιητή που δημιούργησε ο Πεσσόα, ο οποίος, στο βιβλίο του Σαραμάγκου που προανέφερα, επιστρέφει στη Λισαβόνα για να πεθάνει λίγους μήνες αργότερα εκεί.

Στα χέρια τίποτα μην κρατάς

Ούτε θύμηση καμιά στην ψυχή σου

Έτσι, όταν στα χέρια σου βάλουν

Τον τελευταίο οβολό,

Ανοίγοντάς τα, να μην πέσει τίποτα.

Ο συνταξιούχος καθηγητής Χέρμαν Μύσερτ ανοίγει τα μάτια του, στην πρώτη παράγραφο του μυθιστορήματος, και διαπιστώνει ότι βρίσκεται σ’ ένα δωμάτιο κάποιου ξενοδοχείου της Λισαβόνας, στο ίδιο ακριβώς δωμάτιο όπου είκοσι χρόνια πριν είχε κοιμηθεί πρώτη φορά με τη γυναίκα ενός συναδέλφου του καθηγητή, καθηγήτρια της βιολογίας εκείνη. Κι όμως θυμάται με βεβαιότητα πως την προηγούμενη νύχτα είχε ξαπλώσει στο δωμάτιό του στο Άμστερνταμ για να κοιμηθεί! Προς στιγμήν θεωρεί πως είναι πεθαμένος (η μόνη εξήγηση που μπορεί να σκεφτεί), σύντομα όμως διαπιστώνει ότι είναι ζωντανός· βγαίνει στην πόλη, τρώει πρωινό, περιπλανιέται στους δρόμους, στο λιμάνι, πλάι στον Τάγο, χαζεύει τα τραμ και τα μαγαζιά της Λισαβόνας, ακούει την αγαπημένη του πορτογαλική γλώσσα και θυμάται την περασμένη του ζωή, αλλά κυρίως τις μέρες που είχε περάσει εκεί με την ερωμένη του – τη μοναδική γυναίκα με την οποία είχε μια πραγματική ερωτική σχέση. Την οποία όμως δεν είχε ποτέ πραγματικά αγαπήσει, γιατί άλλη (μια άλλη γυναίκα) ήταν η αληθινή αγάπη της ζωής του.

Τελικά, στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, ο αφηγητής επιβιβάζεται, μαζί με λίγους ακόμη επιβάτες, σ’ ένα πλοίο και από το κατάστρωμά του αποχαιρετάει τη Λισαβόνα. «Ολόκληρη αυτή η πόλη», διαβάζουμε, «είναι ένας αποχαιρετισμός. Το απώτατο άκρο της Ευρώπης, η τελευταία όχθη του παλιού κόσμου, εκεί όπου η Γηραιά Ήπειρος βυθίζεται σιγά σιγά στη θάλασσα, λιώνει στην πυκνή ομίχλη με την οποία μοιάζει σήμερα ο ωκεανός. Αυτή η πόλη δεν ανήκει στο Σήμερα· εδώ δε βρίσκομαι στο Τώρα, βρίσκομαι στο Πριν, ίσως επειδή έχω κιόλας προχωρήσει στο Μετά. Το κοινότοπο Τώρα δεν έχει αρχίσει ακόμα, η Λισαβόνα διστάζει, μένει αναποφάσιστη. Αυτό πρέπει να είναι,  τούτη η πόλη αναβάλλει τον αποχαιρετισμό, εδώ η Ευρώπη αποχαιρετάει τον εαυτό της. Τραγούδια νωθρά, μια αργόσυρτη παρακμή, μια μεγάλη ομορφιά.»

Είναι το πλοίο, όπως μαζί με τον αφηγητή σταδιακά αντιλαμβανόμαστε, που μεταφέρει τους θνητούς από το βασίλειο της ζωής στο βασίλειο του θανάτου (το πιο δημοκρατικό, είναι η αλήθεια, βασίλειο που υπάρχει): «Τα κορμιά μας φαίνονταν να αμφιβάλλουν ασταμάτητα, λες και δεν ήξεραν αν ήθελαν να υπάρχουν ή όχι, σπάνια είχα βρεθεί με μια συντροφιά ανθρώπων από τους οποίους έλειπαν τόσο πολλά, πού και πού εξαφανίζονταν ολόκληρα γόνατα, ώμοι, πόδια. Τα μάτια μας όμως δε δυσκολεύονταν διόλου να αναπληρώσουν τα κενά». Καθώς το πλοίο προχωράει προς τη Βραζιλία και προς το άγνωστο, κάθε επιβάτης αφηγείται με τη σειρά του, σ’ ένα πρόσωπο που ανάλογα με τον αφηγητή αλλάζει χαρακτηριστικά, την ιστορία της ζωής του και της στιγμής του θανάτου του και εξαφανίζεται. Τελευταίος μένει ο Χέρμαν Μύσερτ, έτοιμος να διηγηθεί στο πιο σημαίνον πρόσωπο της ζωής του τη δική του ιστορία, την Ακόλουθη ιστορία δηλαδή, που οι αναγνώστες την έχουμε ήδη γνωρίσει.

Ένα από τα χαρακτηριστικά των βιβλίων του Κέες Νόοτεμπόομ, που οι κριτικοί του δεν παραλείπουν να σημειώνουν και να του καταλογίζουν, είναι η ψυχρότητα της γραφής του, η απόσταση που κρατάει από τα πράγματα, ο διανοουμενίστικος τρόπος της αφήγησής του. Είναι αυτό που εννοεί ο Κούτσι χαρακτηρίζοντας τον συγγραφέα «εξαιρετικά νοήμονα, πολύ καλλιεργημένο, πολύ υποψιασμένο για να μπορέσει να στρατευθεί στη μεγάλη αυταπάτη του ρεαλισμού, αλλά ταυτόχρονα ελάχιστα βασανισμένο από αυτή τη μοίρα – αυτή την απέλαση από τον κόσμο της γνήσιας φαντασίας – ώστε να την αναπτύξει σε καθαυτήν τραγωδία».

Κι όμως «Η ακόλουθη ιστορία», αυτή τουλάχιστον, είναι μια εξαιρετικά ανθρώπινη και συναρπαστική ιστορία, γεμάτη χιούμορ και ζεστασιά, πρωτοτυπία και ομορφιά, μελαγχολία και ποίηση. Ο Νόοτεμπόομ επιχειρεί να διερευνήσει τις άγνωστες και ανεξερεύνητες περιοχές που βρίσκονται μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, προσπαθεί να κατανοήσει και να εισχωρήσει, με τρόπο τόσο στοχαστικό όσο και μυθοπλαστικό, στο μέγα μυστήριο του θανάτου αλλά, συγχρόνως, και στην ουσία της ανθρώπινης ζωής και της προσωπικής ταυτότητας. Θέτει τα αιώνια ερωτήματα – ποιο είναι το νόημα της ζωής, τι είναι ο θάνατος, ποιος είναι ο εαυτός μας – και προτείνει μερικές άκρως γοητευτικές και ερεθιστικές απαντήσεις, σε ένα κείμενο απολύτως απολαυστικό.

[Τα ποσοστά των κομμάτων παρελαύνουν στο διπλανό παράθυρο, ανεβαίνουν και κατεβαίνουν, σταθεροποιούνται και επιβεβαιώνουν τις προβλέψεις, ο Καραμανλής δρομολογεί τη διαδοχή του, οι αναλυτές και οι πολιτικοί επαναλαμβάνουν τα αναμενόμενα. Εγώ ποντάρω στον Κέες Νόοτεμπόομ και διαβάζω «Το Σάββατο των ψυχών» (1998), ενώ αμέσως μετά πρόκειται να ακολουθήσουν οι «Ιεροτελεστίες» (1980) του ιδίου. Δεν θα τον πρότεινα, βέβαια, μέρες που είναι, για το Nobel (ο Χάρι Μούλις είναι μάλλον πιο κατάλληλος γι’ αυτό το βραβείο – όταν έρθει η σειρά της Ολλανδίας), αλλά τον προτιμώ από όλους τους υποψήφιους των ελληνικών εκλογών.]

Τις ίδιες μέρες που «ανακάλυψα» τον Laurence Sterne, ανακάλυψα, κατά τύχη, κι έναν αμερικανό τραγουδιστή – τραγουδοποιό, τον οποίο αναγνώρισα αμέσως για δικό μου. Γιατί αγαπάει τον Leonard Cohen και τον Nick Cave, τον Bob Dylan και τον Tom Waits, ακόμα και τον Bryan Ferry κι ας ξεχνάει να τον αναφέρει στους αγαπημένους του – και γράφει τραγούδια και τα τραγουδάει δημιουργώντας ένα ξεχωριστό και μοναδικό δικό του μείγμα που περιέχει ό,τι καλύτερο έχει δώσει ο καθένας από αυτούς τους καλλιτέχνες, οι δύο πρώτοι ιδίως.

Το όνομά του είναι Richard McGraw.

Ακούστε οπωσδήποτε, εδώ, το αριστουργηματικό «St Antony», το γλυκόπικρο «Natasha in Highschool», το «Butter Hill». Αναζητήστε τα δύο άλμπουμ που έχει βγάλει. Πείτε το στους φίλους σας.

Ακολουθεί το ερωτικό «To Keep You Safe».

Δε μου μένει παρά να κάνω καμιά δεκαριά πράγματα – έχω να ονομάσω κάποιο πράγμα – να παραπονεθώ για κάποιο πράγμα – να ελπίσω για κάποιο πράγμα – να υποσχεθώ κάποιο πράγμα και ν’ απειλήσω με κάποιο πράγμα – να υποθέσω κάποιο πράγμα – να δηλώσω κάποιο πράγμα – ν’ αποκρύψω κάποιο πράγμα – να διαλέξω κάποιο πράγμα και να προσευχηθώ για κάποιο πράγμα.

Το Κεφάλαιο λοιπόν αυτό το ονομάζω Κεφάλαιο των ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ:

Τώρα λοιπόν που αντέγραψα τις παραπάνω δέκα περίπου σειρές από το (αντί-μετά-μη-) μυθιστόρημα «Η Ζωή και οι Απόψεις του Τρίστραμ Σάντι» του Laurence Sterne, δεν μου μένει κι εμένα παρά να κάνω αυτά τα δέκα πράγματα ή κάποια άλλα ενδεχομένως –

πριν καν όμως ξεκινήσω χρειάστηκε να διακόψω και να σηκωθώ από το γραφείο για να παραλάβω από τον ταχυδρόμο ένα μικρό δέμα που περιείχε ένα βιβλίο 350 περίπου σελίδων με χοντρό εξώφυλλο και με τον τίτλο «The Note-Books of Samuel Butler», το οποίο προ ημερών είχα παραγγείλει και μόλις έφθασε. Αντιγράφω μια φράση που βρίσκω στην πρώτη σελίδα “One’s thoughts fly so fast that one must shoot them; it is no use trying to put salt in their tails”

και ονομάζω το παρόν κείμενο 9 ΜΕ 23 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2009, καθόσον προτίθεμαι να καταγράψω εδώ μέσα γεγονότα και διαβάσματα των εν λόγω ημερών.

Το πράγμα, λοιπόν, για το οποίο παραπονούμαι είναι ότι έχουν συσσωρευτεί τόσα πολλά βιβλία που διάβασα αυτές τις μέρες και πολύ περισσότερα που σκοπεύω να διαβάσω, ώστε δεν ξέρω από πού να ξεκινήσω και πού θα καταλήξω:

ξαναδιάβασα, απ’ όσο θυμάμαι, με ανανεωμένο ενθουσιασμό τη «Μελαγχολία του Παρισιού» του Μπωντλαίρ καθώς και κάμποσα ποιήματα του αγαπημένου μου Ιβάν Γκολ, διάβασα το «Με την ανάσα της Αθήνας και της Ρώμης» του Τάκη Θεοδωρόπουλου, το «Ο θνητός ήρωας, Εισαγωγή στην Ιλιάδα» του Seth L. Schein και ποιήματα του Λουίς Θερνούδα.

Κυρίως όμως διάβασα τη «Ζωή και τις Απόψεις του Τρίστραμ Σάντι» και, μαζί, σελίδες από τα «Collectanea» του Ζήσιμου Λορεντζάτου.

Είχα δηλώσει νομίζω παλαιότερα (ή σκεφτόμουν να το κάνω) πως η φετινή χρονιά θα είναι για μένα χρονιά Ζήσιμου Λορεντζάτου. Τροποποιώ τώρα τη δήλωσή μου ως εξής: Η φετινή χρονιά είναι για μένα χρονιά Λώρενς Στερν και Ζήσιμου Λορεντζάτου – και αυτό είναι το πράγμα που είχα να δηλώσω.

Γιατί μέχρι τώρα ξεφύλλιζα και διάβαζα στην τύχη αποσπάσματα από το ογκώδες βιβλίο του Λορεντζάτου που το έχω μονίμως στο κομοδίνο μου (όπως όλοι οι αναγνώστες εξάλλου), από τις προάλλες όμως έβαλα στην πρώτη του σελίδα έναν σελιδοδείκτη και βάλθηκα να το διαβάζω συστηματικά – είμαι τώρα στη σελίδα 103, εκεί που γράφει ο συγγραφέας «Συλλογίζομαι πολλές φορές πως δεν είμαι παρά σκυλί στη δουλειά και κοπρόσκυλο στη σκόλη».

Φράση που μου φέρνει στον ένα ακόμη γεγονός που οφείλω ν’ αναφέρω: ότι το πρώτο κουτάβι της φιλόζωης σταδιοδρομίας μου πέρασε την πόρτα του γατόφιλου σπιτιού μου και εγκαταστάθηκε μόνιμα εδώ – είναι δυο μηνών, γεννήθηκε κοντά στο Σούνιο, απ’ όπου τον πήραμε, και είναι αγνώστου μητρός, ο πατέρας του όμως, τον οποίο γνωρίσαμε, είναι λυκόσκυλο• αυτή τη στιγμή κάθεται δίπλα στα πόδια μου και κοιμάται ακούγοντας μαζί μου Tom Waits.

Είχα αφήσει για καναδυό μέρες, θυμήθηκα τώρα, την ανάγνωση του «Τρίστραμ Σάντι» και ξεφύλλιζα το «Βιβλίο της ανησυχίας». Ήταν οι μέρες που φέραμε στο σπίτι τον σκύλο, σκεφτόμασταν, οπότε, πώς να τον ονομάσουμε, όταν άστραψε στον νου μου το όνομα Τόμπι, το οποίο και υιοθετήθηκε χωρίς επιφύλαξη απ’ όλα τα μέλη της οικογένειας. Την επομένη κάθισα σε μια πολυθρόνα, με τον Τόμπι κοντά μου, και ξανάπιασα την ανάγνωση του «Τρίστραμ Σάντι» από κει που την είχα αφήσει, στη σελίδα 216:

«Τι υπέροχη συγκυρία πήγε εδώ χαμένη! – Ο πατέρας μου στην καλύτερη αναλυτική του διάθεση, – πρόθυμος να διαλευκάνει ένα μεταφυσικό σημείο μες στην καρδιά των περιοχών όπου σύννεφα και πυκνό σκοτάδι θα το τύλιγαν σύντομα• – ο θείος μου Τόμπι στην καταλληλότερη διάθεση για να το δεχτεί…» – μόλις εκείνη η στιγμή συνειδητοποίησα την πηγή του ονόματος που άστραψε, καθώς είπα, στον νου μου κατά τη βάφτιση του κουταβιού μας: ήταν ο θείος Τόμπι, ο πιο συμπαθής από τους χαρακτήρες του βιβλίου που μέρες τώρα μου πρόσφερε τη μεγαλύτερη αναγνωστική απόλαυση που έχω γνωρίσει στη ζωή μου (δήλωση που ελπίζω να μην αδικεί άλλα παλαιότερα αναγνώσματά μου –

αυτό είναι το πράγμα που ελπίζω: να μην αδικώ τα βιβλία του Ρέιμοντ Τσάντλερ ή άλλων αγαπημένων μου συγγραφέων, των οποίων την ανάγνωση έχω συχνά-πυκνά απολαύσει. Η διαφορά όμως βρίσκεται νομίζω στο γεγονός ότι στων άλλων συγγραφέων τα βιβλία που με ηδονή διαβάζω, στου Τσάντλερ, στου Μπουκόφσκι, στου Μονταλμπάν, στου Εγγονόπουλου, στου Βόνεγκατ, στου Μαρκ Τουέιν, υπάρχει πάντα η βαριά σκιά της Ανησυχίας, ενώ «Η Ζωή και οι Απόψεις του Τρίστραμ Σάντι» είναι ένα βιβλίο που παίρνει τόσο σοβαρά το χιούμορ και εξασκεί τόσο ευφυώς την τέχνη της παρέκβασης, που έχει ήδη καταστεί μέτρο για κάθε άλλο κείμενο που διαβάζω ή γράφω,

μα νιώθω να έχω ήδη ξεφύγει από τις δεσμεύσεις μου, σαν τον Λώρενς Στερν περίπου που στη σελίδα 217 του βιβλίου του γράφει: «Όλοι μου οι ήρωες μού έχουν ξεφύγει• – είναι η πρώτη φορά που έχω λίγο ελεύθερο χρόνο, – και θα τον χρησιμοποιήσω για να γράψω τον Πρόλογό μου», τον οποίο και διαβάζουμε σ’ εκείνο ακριβώς το σημείο. Ενώ στη σελίδα 380 δηλώνει πως «είναι ουσιαστικά απ’ αυτό το σημείο που ξεκινά η ιστορία της ΖΩΗΣ και των ΑΠΟΨΕΩΝ μου». Μια ιστορία που, ας το αναφέρω κι αυτό, αρχίζει τη στιγμή της σύλληψης του πρωταγωνιστή της και μετά από 700 σελίδες αλλεπάλληλων και συναρπαστικών παρεκβάσεων περί παντός βρισκόμαστε πέντε χρόνια πριν τη γέννησή του.

Αξίζει όμως να αφιερώσω ένα ολόκληρο κείμενο σε αυτό το βιβλίο, όπως και στην καινούρια βιβλιοθήκη που απέκτησα για το σαλόνι – μια παλιά μεγάλη ντουλάπα, από την οποία αυτή τη στιγμή αφαιρούνται οι πόρτες και προστίθενται ράφια, για να μπει μεθαύριο στο σπίτι, να ξεσκονιστεί και να γεμίσει με βιβλία (έλεγα να βάλω εκεί τα αστυνομικά μου, μα η βιβλιοθήκη είναι τελικά πολύ μεγάλη – μάλλον θα μεταφέρω στο σαλόνι και τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς).

Ήθελα επίσης να παραλληλίσω σε αυτό το κείμενο την περίπτωσή μου (από τη μέρα που μπήκε στο σπίτι ο Τόμπι) με εκείνη του συγγραφέα Ζούκερμαν, από το βιβλίο του Ροθ που διάβαζα τις προάλλες, μα θα αρκεστώ μόνο να αντιγράψω λίγες σειρές από εκεί: Είχα φέρει τις γάτες την Πέμπτη. Τις κράτησα ως την Κυριακή. Όλο εκείνο το διάστημα δεν δούλεψα σχεδόν καθόλου το βιβλίο μου. Σπατάλησα τον χρόνο μου πετώντας στις γάτες τα παιχνίδια ους ή χαϊδεύοντάς τες καθώς κουλουριάζονταν σα πόδια μου μαζί ή χωριστά, ή απλώς κοιτάζοντάς τες άπραγος καθώς έτρωγαν, έπαιζαν, γλείφονταν ή κοιμούνταν. Είχα τοποθετήσει το κουτί τους με την άμμο σε μια γωνιά στην κουζίνα, και τη νύχτα τις έβγαζα στο καθιστικό και έκλεινα πίσω μου την πόρτα της κρεβατοκάμαράς μου. Όταν ξυπνούσα το πρωί, το πρώτο πράγμα που έκανα ήταν να ορμάω στην πόρτα για να τις δω. Κι εκεί τις έβρισκα, ακριβώς πίσω από την πόρτα, να με περιμένουν να την ανοίξω. Το πρωί της Δευτέρας τηλεφώνησα στον Λάρι και είπα: «Σε παρακαλώ, έλα και πάρε τις γάτες». «Τις σιχαίνεσαι». «Το αντίθετο. Αν μείνουν, δεν πρόκειται να ξαναγράψω λέξη».

Ο Τόμπι, βέβαια, θα μείνει – γι’ αυτό δεν θα αναφερθώ δια μακρών στο νέο πλήγμα που δέχθηκε ο ελεύθερος χρόνος μου αυτές τις μέρες: εκτός δηλαδή από την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς και την έναρξη της νέας χρονιάς στα φροντιστήρια ξένων γλωσσών και την έναρξη της νέας χρονιάς στις παιδικές ομάδες μπάσκετ και την παρουσία του ίδιου του Τόμπι στο σπίτι, από προχθές συντηρούμε στο πόδι της Ράνιας και ένα κάταγμα που συνέβη κατά τη διάρκεια συναυλίας και απαιτεί είκοσι ημερών ακινησία του γονάτου• είμαστε μόλις στην τρίτη μέρα, αύριο θα πάμε για μαγνητική τομογραφία, για να δούμε πώς είναι ένα γόνατο από μέσα – ουδέν κακόν αμιγές καλού.

Τι διαβάζω τώρα, μετά τον Τρίστραμ Σάντι; Την «Πηνελοπιάδα» της Καναδής Μάργκαρετ Άτγουντ προκειμένου να καταστρώσω ένα πρόγραμμα ανάγνωσης για τους μαθητές της β΄ γυμνασίου, στους οποίους πέρυσι δίδασκα την Οδύσσεια και φέτος διδάσκω την Ιλιάδα. Θα ακολουθήσει, για την προετοιμασία του ίδιου project, «Ο Όμηρος στον 21ο αιώνα», η ανάγνωση της «Ομήρου Ιλιάδας» του Ιταλού Αλεσσάντρο Μπαρίκκο και του «Λόγια φτερά» του Έλληνα Χρήστου Χωμενίδη. Ίσως όμως να μεσολαβήσει καμιά Άτγουντ ακόμη, γιατί τελευταία την έχω συμπαθήσει. Και βλέπουμε…

«Χάθηκε! Κάναμε λάθος που, παρά την τόση μεγαλοπρέπειά του, εμείς του αντιταχθήκαμε με βία· γιατί είναι άυλο, άτρωτο σαν τον αγέρα και τα μάταια χτυπήματά μας ήτανε παρωδία φοβέρας.» Σαίξπηρ, Άμλετ

Το καλύτερο μυθιστόρημα του Φίλιπ Ροθ, απ’ όσα έχω εγώ διαβάσει τουλάχιστον, θεωρώ πως είναι το «Αμερικάνικο ειδύλλιο», το σύγχρονο έργο που περισσότερο από τα περισσότερα σύγχρονα έργα πλησιάζει την έννοια της τραγωδίας, αφού κάθε ατομική και συλλογική τραγωδία της εποχής μας δεν μπορεί παρά να σχετίζεται, με κάποιον τρόπο, με τη διάψευση των προσδοκιών, με την αποτυχία και την απογοήτευση· είτε πρόκειται για τις προσδοκίες που κάθε άνθρωπος, κάθε νέος άνθρωπος ιδίως, τρέφει για τη ζωή του και τον εαυτό του είτε για τις ελπίδες στις οποίες στήριξε την ανάπτυξη και την εξέλιξή του ο δυτικός πολιτισμός τους δύο τελευταίους αιώνες. Το «Αμερικάνικο ειδύλλιο» είναι εξάλλου το βιβλίο του Φίλιπ Ροθ όπου το ατομικό και το συλλογικό πεπρωμένο κατεξοχήν συνδέονται.  

Όσο όμως και αν θαυμάζω τη σύλληψη και την ανάπτυξη, τη σκέψη και τη γραφή αυτού του μυθιστορήματος, δεν είναι το πιο αγαπημένο μου απ’ όλα. Αφού οι λόγοι που μας ωθούν να αγαπήσουμε ένα βιβλίο δεν έχουν να κάνουν πάντα και αποκλειστικά με την αξία του έργου και, σίγουρα, δεν συμπίπτουν πάντα με τους λόγους για τους οποίους άλλοι αναγνώστες μπορεί να αγαπάνε το ίδιο βιβλίο. Το πιο αγαπημένο μου από τα βιβλία του Ροθ είναι ο «Ζούκερμαν Δεσμώτης» – μια τριλογία και ο επίλογός της, στην πραγματικότητα δηλαδή τέσσερα μυθιστορήματα στη συσκευασία του ενός, 770 χορταστικές σελίδες. Είναι κάποιες λεπτομέρειες που με έκαναν να πιάσω στα χέρια μου το βιβλίο αυτό και να το διαβάσω ως το τέλος με αμείωτη απόλαυση, όπως ο ακόλουθος διάλογος των δύο αδελφών Ζούκερμαν που επιβεβαίωνε γλαφυρά την ιδέα μου για τον δανεισμό βιβλίων:  

«Ξέρεις γιατί παντρεύτηκα την Κάρολ;»

«Όχι», αποκρίθηκε ο Ζούκερμαν, στον οποίο η Κάρολ πάντα φαινόταν όμορφη, αλλά βαρετή, «δεν ξέρω».

«Δεν ήτανε επειδή έβαλε τα κλάματα. Δεν ήτανε επειδή τα φτιάξαμε και της χάρισα την καρφίτσα μου και μετά αρραβωνιαστήκαμε και της χάρισα το δαχτυλίδι. Δεν ήταν καν επειδή αυτό περιμένανε να κάνουμε οι γονείς ολονών… Της δάνεισα ένα βιβλίο. Της δάνεισα ένα βιβλίο κι ήξερα πως αν δεν την παντρευόμουν δεν θα το έβλεπα ποτέ ξανά.»

Ή τα ακόλουθα αποσπάσματα που με μεγάλη ακρίβεια περιγράφουν το μεν ένα το περιεχόμενο και της δικής μου τσάντας, και μάλιστα όχι μόνο όταν ταξιδεύω, και το άλλο τον τρόπο με τον οποίο κι εγώ διαβάζω, αν όχι τα περιοδικά ακόμα, σίγουρα πάντως κάθε είδους βιβλία.

Το πρώτο: «Ένα μεγάλο σημειωματάριο με διαγραμμισμένες σελίδες που έβγαλα από τον χαρτοφύλακά μου, έναν Bildungsromanικό χαρτοφύλακα – τεσσεράμισι κιλά βιβλία, πέντε άσημα περιοδικά και χαρτί με το παραπάνω για να γράψω ολόκληρο το πρώτο μου μυθιστόρημα αν συνέβαινε να μου έρθει η έμπνευση στον πηγαιμό ή στο γυρισμό με το λεωφορείο».

Και το δεύτερο: «Φυσικά, πάντοτε διάβαζα βιβλία με μια πένα στο χέρι, αλλά τώρα ανακαλύπτω ότι αν δεν το κάνω, ακόμη κι αν διαβάζω περιοδικά, η προσοχή μου δεν επικεντρώνεται σ’ αυτό που έχω μπροστά μου.»

Κι αυτό, για τον τρόπο που κάποια βιβλία μας συνεπαίρνουν: «Την τρίτη φορά που διάβασε το βιβλίο απ’ την αρχή ως το τέλος ήταν το ίδιο βράδυ, γυρίζοντας στο Στόκμπριτζ. Θα ξαναδιάβαζε, άραγε, ποτέ της κάποιο άλλο βιβλίο; Πώς, αν δεν μπορούσε να σταματήσει να διαβάζει αυτό εδώ;» 

Κανενός μυθιστορήματος, εννοείται, (το έχω ξαναπεί αυτό εδώ μέσα με τα ίδια ακριβώς λόγια) δεν κρίνεται η αξία από τέτοιες λεπτομέρειες· πολλές φορές, ωστόσο, είναι μερικές τέτοιες ασήμαντες λεπτομέρειες, στις οποίες πέφτει το μάτι σου καθώς το ξεφυλλίζεις σ’ ένα βιβλιοπωλείο, που γίνονται η αιτία για να ξεκινήσεις την ανάγνωση ενός βιβλίου ή για να μην το αφήσεις από τα χέρια αναζητώντας κι άλλες παρόμοιες. Για να βρεις τελικά έναν ολόκληρο κόσμο μέσα του, ίδιο και συγχρόνως αλλιώτικο απ’ αυτόν που ήδη ζεις και που μπορεί να χρειαστείς πολλά χρόνια για να τον περπατήσεις απ’ άκρη σ’ άκρη – γι’ αυτό εξάλλου επιστρέφουμε στα ίδια αγαπημένα μας βιβλία, για να ξαναβρεθούμε στα ίδια μέρη που έχουμε γνωρίσει και αγαπήσει και για να συνεχίσουμε την εξερεύνηση από κει που την είχαμε αφήσει.

Ο ίδιος ο Φίλιπ Ροθ έχει επιστρέψει πολλές φορές στο ίδιο αυτό βιβλίο, μια που σε διάστημα μιας τριακονταετίας έχει αναπτύξει και διαπραγματευτεί εννέα φορές την ιστορία του ήρωά του, του εβραίου συγγραφέα Νέιθαν Ζούκερμαν. Αντιγράφω τους τίτλους και τις ημερομηνίες έκδοσης των έργων:

1. Ο συγγραφέας-φάντασμα (1979)
2. Ζούκερμαν Λυόμενος (1981)
3. Μάθημα ανατομίας (1983)
4. Το όργιο της Πράγας (1985)

(τα τέσσερα παραπάνω βιβλία εκδίδονται σε έναν τόμο πια με τον τίτλο «Ζούκερμαν δεσμώτης»)

1. Η αντιζωή (1986)
2. Αμερικάνικο ειδύλλιο (1997)
3. Παντρεύτηκα έναν κομμουνιστή (1998)
4. Το ανθρώπινο στίγμα (2000)
5. Φεύγει το φάντασμα (2007)

Ο συγγραφέας-φάντασμα που ανακαλεί ο τίτλος του πρώτου βιβλίου της «σειράς» είναι ο φανταστικός συγγραφέας Ε. Ι. Λόνοφ, τον οποίο επισκέπτεται ο νεαρός Ζούκερμαν στο αγρόκτημα όπου ζει απομονωμένος και κατανοεί «γιατί το να κρύβεται κανείς σε καμιά τετρακοσαριά μέτρα υψόμετρο στις υπώρειες ενός βουνού μαζί με πουλιά και δέντρα μονάχα ίσως και να μην ήταν τόσο κακή ιδέα για έναν συγγραφέα». Πενήντα χρόνια αργότερα (διαβάζουμε στο «Φεύγει το φάντασμα») στα ίδια εκείνα μέρη έχει καταφύγει, από δεκαετίας ήδη, ο γερασμένος, άρρωστος και διάσημος πια συγγραφέας Νέιθαν Ζούκερμαν. Η ιστορία που αφηγείται το βιβλίο ξεκινάει όταν μετά από τόσα χρόνια απομόνωσης και εργασίας θα διανύσει τα 200 χιλιόμετρα που τον χωρίζουν από τη Νέα Υόρκη.

«Δεν υπάρχει πιο εγκόσμιος τόπος στον κόσμο», θα διαπιστώσει μια εβδομάδα αργότερα, «από τη Νέα Υόρκη, γεμάτη απ’ όλους εκείνους τους ανθρώπους με τα κινητά που πάνε σε εστιατόρια, έχουν ερωτικές περιπέτειες, αλλάζουν δουλειές, διαβάζουν τις ειδήσεις, αναλώνονται σε πολιτικά πάθη· κι εγώ είχα σκεφτεί να επιστρέψω, να ξαναρχίσω να ζω εκεί μετενσαρκωμένος, να ξαναπιάσω απ’ την αρχή όλα τα πράγματα που είχα αποφασίσει να παρατήσω – έρωτα, επιθυμία, καβγάδες, επαγγελματικές συγκρούσεις, όλη τη ρυπαρή κληρονομιά του παρελθόντος.»

Το σκηνικό του δράματος έχει στηθεί και περιμένει τον γέρο ερημίτη συγγραφέα, ο οποίος προχωράει – εν πλήρει συνειδήσει αλλά και ανίκανος να αντισταθεί – προς την καταστροφή και την ταπείνωση. «Στην εξοχή», θα πει, «δεν υπήρχαν πειρασμοί που θα μπορούσαν να με δελεάσουν και να γεννήσουν προσδοκίες. Είχα συνάψει ειρήνη με τις προσδοκίες μου. Αλλά, όταν έφτασα στη Νέα Υόρκη, μέσα σε λίγες μόνο ώρες, η Νέα Υόρκη μού έκανε ό,τι κάνει σε όλους τους ανθρώπους – ξύπνησε τις πιθανότητες. Η ελπίδα ξεσπάει σαν επιδημία». Κι ως γνωστόν, όπου υπάρχει ελπίδα εκεί υπάρχει και η διάψευση.

Ο συγγραφέας Νέιθαν Ζούκερμαν θα γνωρίσει στη Νέα Υόρκη ένα νεαρό ζευγάρι συγγραφέων, θα αισθανθεί έντονη μετά από πολλά χρόνια απομόνωσης και μοναξιάς έλξη και επιθυμία για αυτή τη γυναίκα, θα έρθει αντιμέτωπος μ’ έναν φιλόδοξο και αδίστακτο βιογράφο τού μέντορά του Ε. Ι. Λόνοφ, θα συναντήσει μετά από πενήντα χρόνια την άρρωστη και ετοιμοθάνατη σύντροφο τού Λόνοφ, θα παρακολουθήσει – αποστασιοποιημένος πια – τις πολιτικές εξελίξεις των ημερών, θα δοκιμάσει άλλη μια διάψευση των ελπίδων για ίαση που του είχαν δημιουργηθεί από έναν ακόμη γιατρό.

Και σαν όλα αυτά να μην ήταν αρκετά για έναν ηλικιωμένο και άρρωστο άνθρωπο που επί έντεκα χρόνια απείχε συνειδητά από τη ζωή και είχε αφιερωθεί στη συγγραφική του δουλειά και στην παρακολούθηση της φθοράς του σώματος και του μυαλού του, θα βαλθεί να γράφει κιόλας για τα κατακλυσμιαία γεγονότα της Νέας Υόρκης. Γιατί ο Ζούκερμαν είναι συγγραφέας, ένας άνθρωπος υποχρεωμένος δηλαδή να οξύνει τον πόνο που βιώνει επιχειρώντας, εκ των υστέρων ή ταυτόχρονα, να τον περιγράψει, να τον εξηγήσει, να τον αναλύσει, να τον νοηματοδοτήσει, να τον απαθανατίσει.

«Άραγε το άθροισμα του πόνου που νιώθει κανείς», θα αναρωτηθεί, «δεν είναι αρκετά συγκλονιστικό και χωρίς τη μεγέθυνση που πλάθει η φαντασία, χωρίς τη φόρτιση των πραγμάτων με μια ένταση εντελώς εφήμερη στη ζωή, κάποτε έως και αόρατη; Για μερικούς δεν είναι. Για μερικούς, για πολύ λίγους, η μεγέθυνση αυτή, που πηγάζει αβέβαια από το τίποτα, συνιστά τη μόνη τους βεβαιότητα· κι αυτά που δεν βιώθηκαν, αυτά που υπονοήθηκαν, πλήρως αποτυπωμένα στο χαρτί, είναι η πραγματική ζωή – η ζωή που το νόημά της καταλήγει να βαραίνει περισσότερο.»

Ένα στοχαστικό μυθιστόρημα για τον έρωτα και τη φιλοδοξία, για την πολιτική και  το πένθος, για τη φθορά και το χάσμα των γενεών, για τη μνήμη και τα γηρατειά, για την πόλη και τη σύγχρονη ζωή. Γιατί για τον Φίλιπ Ροθ, όπως και για τον ήρωά του, «η μυθοπλασία δεν ήταν ποτέ αναπαράσταση. Ήταν στοχασμός σε αφηγηματική μορφή». Ο Ροθ είναι ένας συγγραφέας που διαρκώς σκέφτεται κι αυτό είναι ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της γραφής του που πιο πολύ απ’ όλα απολαμβάνω στα βιβλία του, το γεγονός ότι πάντα βρίσκω πολλά πράγματα να υπογραμμίζω καθώς τα διαβάζω, πολλά πράγματα δηλαδή για να σκεφτώ και να συνειδητοποιήσω.